(E-Magazine) Đánh thức tiềm năng di sản Công viên địa chất Phú Yên - Kỳ 1: Bảo tàng thiên nhiên đặc sắc

Thành lập năm 2024, Công viên địa chất Phú Yên có diện tích gần 2.000 km² đất liền và khoảng 1.000 km² vùng biển, đường bờ biển dài gần 189 km cùng hệ thống đảo ven bờ, gành đá, bãi biển, đầm và vịnh. Không chỉ sở hữu những cảnh quan đặc sắc, khu vực này còn lưu giữ nhiều dấu tích giúp các nhà khoa học tìm hiểu lịch sử hình thành và biến đổi của vùng đất qua những giai đoạn địa chất khác nhau.

 

Gondwana là một siêu lục địa cổ ở phía Nam bán cầu, được hình thành cách đây khoảng 600 triệu năm và đã từng hợp nhất với siêu lục địa phía Bắc tạo thành siêu lục địa khổng lồ. Khoảng 180 triệu năm trước Gondwana bắt đầu vỡ dần. Các mảnh vỡ của Gondwana tạo nên khoảng 2/3 diện tích lục địa ngày nay.

 

Theo Ban Quản lý Công viên địa chất Phú Yên, qua các đợt điều tra, khảo sát thực tế, các chuyên gia của Mạng lưới Công viên địa chất Việt Nam đã ghi nhận nhiều điểm di sản địa chất, văn hóa và đa dạng sinh học có giá trị trong vùng Công viên địa chất Phú Yên.

 

Một trong số đó là dấu tích của siêu lục địa cổ Gondwana. Những vỉa đá biến chất có tuổi từ 1,8 - 2 tỷ năm tại núi Chóp Chài, núi Mù U, Nhất Tự Sơn là bằng chứng quan trọng cho thấy khu vực này nằm ở rìa phía Nam của Địa khối Kon Tum, một mảnh của siêu lục địa cổ từng tồn tại ở bán cầu Nam.

 

Tại núi Nhạn, ngọn núi gắn với Di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia đặc biệt Tháp Nhạn, các chuyên gia ghi nhận những lớp đá biến chất cổ lộ ra trên sườn núi. Ở núi Chóp Chài, các chuyên gia tiếp tục nhận diện những thành tạo đá biến chất cùng dấu tích đá phun trào núi lửa.

 

Những lớp đá có nguồn gốc và niên đại khác nhau cùng hiện diện trong một không gian, phản ánh các giai đoạn biến đổi địa chất lâu dài của vùng đất này.

 

Đáng chú ý, tại khu vực núi Mù U và Nhất Tự Sơn thuộc danh thắng quốc gia vịnh Xuân Đài, các chuyên gia ghi nhận những diện lộ đá biến chất cổ có cấu trúc phân lớp, uốn nếp rõ nét. Dưới tác động của sóng biển, bề mặt các lớp đá bị mài mòn, tạo nên những vách đá hõm, lõm và thềm đá ven biển.

 

Cùng với đó, những khối đá granit trẻ hơn xuyên cắt các thành tạo đá cổ, để lại dấu tích của những giai đoạn vận động địa chất khác nhau.

 

Một giá trị khác làm nên bản sắc của Công viên địa chất Phú Yên là sông Ba, dòng sông lớn nối Tây Nguyên với biển Đông.

 

Trong quá khứ, đới đứt gãy sâu sông Ba từng hoạt động mạnh mẽ, để lại dấu tích qua các điểm xuất lộ nước nóng như Phú Sen (xã Phú Hòa 1), Trà Ô (xã Đồng Xuân), Lạc Sanh (xã Sơn Thành). Cùng với đó là hệ thống dòng chảy cổ, đầm hồ nhỏ và dải ven biển, nơi lắng đọng các thành tạo bentonite và diatomite chứa nhiều hóa thạch thực vật.

 

Nếu những lớp đá biến chất cổ kể câu chuyện về nguồn gốc xa xưa của vùng đất thì các thành tạo granit, bazan và hệ thống cảnh quan ven biển lại phản ánh những giai đoạn biến đổi địa chất tiếp theo.

 

Trong lịch sử tiến hóa kéo dài hàng trăm triệu năm, khu vực Công viên địa chất Phú Yên đã trải qua nhiều thời kỳ trầm tích, magma xâm nhập và phun trào núi lửa, để lại những dấu ấn khác nhau trên địa hình hiện tại.

 

Những khối magma xâm nhập sâu, nguội dần và kết tinh thành đá granit hiện diện ở núi Chóp Chài, núi Nhạn, đèo Cả, Đá Bia. Trong khi đó, gành Đá Đĩa, Hòn Yến, Hòn Đụn và một số khu vực ven biển khác lại lưu giữ dấu tích của các hoạt động phun trào núi lửa trẻ hơn.

 

Theo kết quả nghiên cứu được các chuyên gia tổng hợp, hoạt động núi lửa diễn ra mạnh trong khoảng 5,3 - 1,5 triệu năm trước và còn xuất hiện rải rác ở những giai đoạn muộn hơn.

 

Nổi bật trong số đó là gành Đá Đĩa, nơi những khối đá bazan có tiết diện đa giác xếp khít nhau, tạo thành các cột đá thẳng đứng, nghiêng hoặc nằm ngang, trông như những chồng đĩa khổng lồ. Đây là bằng chứng cho thấy cơ chế nguội lạnh và co rút thể tích của dung nham núi lửa trong môi trường ven bờ.

 

Sự sắp đặt độc đáo của các cột đá đã tạo nên cảnh quan đặc sắc, đưa gành Đá Đĩa trở thành một trong những biểu tượng thiên nhiên tiêu biểu của vùng đất phía Đông Đắk Lắk.

 

Qua khảo sát, các chuyên gia còn ghi nhận những thành tạo bazan đáng chú ý tại Bãi Xép, Hòn Đụn và Hòn Yến...

 

Ở Bãi Xép, các khối đá bazan màu xám đen, nhiều lỗ rỗng và khe nứt tạo thành những gờ đá, vách đá ven bờ, tương phản với dải cát biển mềm mại. Tại Hòn Yến và Hòn Đụn, các thành tạo bazan dạng cột tiếp tục cho thấy dấu ấn của hoạt động núi lửa trong quá khứ.

 

Tại khu vực đầm Cù Mông, các chuyên gia ghi nhận dấu tích của những lạch nước, đầm cổ, nay trở thành các vùng đất thấp nằm xen giữa những đụn cát và khu dân cư. Những dấu tích ấy phản ánh quá trình biến đổi của đầm qua thời gian, khi dòng chảy, sóng biển và sự bồi tụ vật liệu từng bước làm thay đổi hình dạng đường bờ.

 

Công viên địa chất Phú Yên còn nổi bật bởi sự tương tác giữa lục địa với đại dương, giữa sông, biển, đầm hồ và các dải cát ven bờ, tạo nên những cảnh quan đặc trưng như đầm Cù Mông, đầm Ô Loan, vịnh Xuân Đài và các doi cát nối đảo.

 

Từ những lớp đá cổ, dấu tích núi lửa đến các đầm, vịnh và doi cát nối đảo, mỗi điểm di sản là một lát cắt trong lịch sử tự nhiên. Khi đặt trong mối liên hệ với nhau, những cảnh quan ấy cho thấy giá trị của Công viên địa chất Phú Yên không nằm ở một địa danh riêng lẻ, mà ở sự đa dạng và tiếp nối của nhiều quá trình địa chất đã cùng định hình diện mạo vùng đất.

 

Công viên địa chất Phú Yên được UBND tỉnh Phú Yên (trước đây) thành lập theo Quyết định số 1184/QĐ-UBND ngày 30/8/2024, với mục tiêu bảo tồn và phát huy các giá trị di sản địa chất, địa mạo, cảnh quan thiên nhiên, đa dạng sinh học và văn hóa bản địa, đồng thời hướng đến xây dựng hồ sơ trình UNESCO công nhận là Công viên địa chất toàn cầu.

 

Ông Huỳnh Vĩnh Ngọc, Giám đốc Ban Quản lý Công viên địa chất Phú Yên cho biết: “Điểm khác biệt nổi bật của Công viên địa chất Phú Yên chính là yếu tố biển. Trong khi 4 Công viên địa chất toàn cầu UNESCO đã được công nhận tại Việt Nam gồm Cao nguyên đá Đồng Văn, Non nước Cao Bằng, Đắk Nông và Lạng Sơn đều phân bố ở vùng núi, cao nguyên, thì Công viên địa chất Phú Yên có không gian trải dài từ đất liền ra biển, hội tụ nhiều dạng địa hình và hệ sinh thái ven bờ”.

 

Cũng theo ông Huỳnh Vĩnh Ngọc, điều làm nên sức hấp dẫn của Công viên địa chất Phú Yên chính là khả năng kết nối địa chất với thiên nhiên, văn hóa và đời sống con người. Sự tương tác giữa lục địa và đại dương, giữa sông, biển và đầm hồ đã tạo nên những cảnh quan đặc sắc như đầm Ô Loan, đầm Cù Mông, vịnh Xuân Đài, Nhất Tự Sơn, Hòn Yến.

 

Trên nền tảng tự nhiên ấy, đời sống văn hóa và sinh kế của cộng đồng cũng dần hình thành, gắn với các lễ hội cầu ngư, bài chòi, hò bả trạo cùng những nghề truyền thống như làm nước mắm, bánh tráng, thúng chai, muối, gốm, đan đát, dệt chiếu…

 

Ông Trịnh Hải Sơn, Viện trưởng Viện Khoa học Địa chất và Khoáng sản, Chủ tịch Tiểu ban chuyên môn Công viên địa chất Việt Nam, khẳng định: "Giá trị nổi bật của Công viên địa chất Phú Yên nằm ở sự đan xen giữa địa chất, cảnh quan, đa dạng sinh học và văn hóa. Mỗi điểm di sản không chỉ lưu giữ dấu tích của lịch sử tự nhiên mà còn gợi mở câu chuyện về cách con người thích nghi, sinh sống và tạo dựng bản sắc trên vùng đất này. Việc nghiên cứu, đánh giá và hoàn thiện hồ sơ sẽ là cơ sở để làm rõ hơn giá trị của các điểm di sản, hướng tới mục tiêu được UNESCO công nhận".

 

Thực hiện: Việt Hương

Trình bày: Mạnh Hùng