Ai đã từng thưởng thức qua những bữa cơm dân dã theo kiểu của người Êđê có lẽ đều phải trầm trồ về cách kết hợp các loại nguyên liệu.

Đó hẳn là sự tài tình của các aduôn, amí khi đem cả cay, đắng, béo, bùi, mặn, ngọt gói ghém trọn vẹn trong một món ăn. Đặc biệt hơn cả là cách những đôi tay tảo tần đã biến con cá nục hấp, con cá cơm khô mặn mòi vị biển kết hợp với quả cà dại, lá sắn non hay hoa rù rì, ngọn rau móp… trở thành những món ăn đặc sản của người Êđê.

Những món ăn từ cá khô, cá hấp được kết hợp khéo léo trong văn hóa ẩm thực của người Êđê.

Từ xa xưa, khi tất thảy phương pháp bảo quản thực phẩm đều thô sơ, người miền biển đã biết cách đem con cá tươi ướp muối thật mặn rồi hấp hoặc phơi khô để có thể vận chuyển đi xa. Cũng nhờ đó mà cá biển có thể ngược lên cao nguyên, trở thành món ăn quen thuộc của người dân nơi đây. Qua bàn tay khéo léo của các aduôn, amí, cá khô, cá hấp trở thành loại nguyên liệu vô cùng “dễ tính” vì kết hợp với loại rau rừng, quả dại nào cũng tạo nên những món ăn vô cùng đặc sắc.

Một yếu tố khác khiến những con cá hấp, cá khô trở thành một phần không thể thiếu trong các món rau dại xào của người Êđê là từ tập quán luân canh ở xa buôn làng.

Mỗi chuyến đi rẫy, bà con thường tập trung cả đại gia đình, đi từ sáng sớm để kịp tranh thủ thời gian làm việc. Ngoài những gói cơm nấu sẵn, trong gùi đi rẫy bà con thường mang theo ít cá khô, cá hấp. Rau thì sẵn có trong rừng, trong suối.

Mùa nào thức ấy, khi thì những quả boh pang, nắm lá khổ qua ven đường, khi thì những ngọn rau dớn, rau móp, chùm hoa rù rì chớm nở bên suối… Gia vị thì chỉ cần thêm nhúm muối, tép sả và nắm ớt hiểm giã nhuyễn, xào nhanh cùng rau rừng, vài con cá hấp gỡ bỏ xương là đủ cho những bữa cơm nhanh gọn, ngon lành.

Kỳ công nhất trong các món rau xào với cá khô, cá hấp phải kể đến lá sắn, cà dại. Từ xa xưa, các aduôn, amí đã biết mang lá sắn cho vào cối giã nhuyễn rồi đem chút mỡ heo xào cùng sả, ớt, cá hấp gỡ xương. Đúng vị nhất của món lá sắn xào là có thêm nắm quả cà dại giã và hoa đu đủ đực. Tất thảy quyện vào nhau, vị đắng của hoa đu đủ đực, cay của ớt hiểm được cân bằng với vị ngọt của cà dại trên nền bùi bùi, ngậy ngậy của lá sắn giã và cá hấp.

Ngày nay, nhiều gia đình Êđê đã đưa văn hóa ẩm thực truyền thống trở thành những suất ăn đặc sản phục vụ thực khách gần xa. Các chị gái, em gái Êđê cũng vô cùng kỳ công khi tạo nên thực đơn đa dạng, nào là cá hấp xào với lá sắn, môn ngọt, măng rừng cho đến cá khô chiên trộn gỏi cà đắng, cá hấp giã cùng sả ớt…

Vài chục món ăn được biến tấu, sáng tạo như thế đã kết mối lương duyên cho con cá biển và rau rừng, góp mặt vào sự đa dạng ẩm thực của miền cao nguyên nắng gió. Đó cũng là một minh chứng sống động cho cái tình của miền xuôi, miền ngược đã được gắn kết tự bao đời.

Đinh Nga