Bước ngoặt trong phân luồng học sinh sau THCS

Học sinh học hết lớp 9, có hai lựa chọn song song: Học lên THPT hoặc học trung học nghề (vừa học văn hóa vừa học nghề, vẫn có bằng tương đương THPT để học tiếp hoặc đi làm sớm).

Đây là điểm đáng chú ý của Luật Giáo dục nghề nghiệp vừa được Quốc hội ban hành và có hiệu lực từ ngày 1/1/2026.

Theo đó, từ năm 2026, cùng với THPT, học sinh tốt nghiệp THCS có thêm một lựa chọn là trung học nghề. Nghĩa là với việc bổ sung trung học nghề, bậc trung học sẽ có hai lựa chọn. Thứ nhất là THPT, thứ hai là trung học nghề. Trong đó, nếu như THPT dành cho số đông thì trung học nghề là tích hợp sâu giữa nội dung cốt lõi của giáo dục THPT và phần giáo dục nghề nghiệp.

Khác với quan niệm cũ coi giáo dục nghề nghiệp là “lối rẽ” hoặc chỉ có học sinh không đỗ vào lớp 10 công lập “bí quá” mới chọn học nghề, mô hình trung học nghề được thiết kế như một lộ trình mở với chuẩn đầu vào là học sinh tốt nghiệp THCS. Thời gian đào tạo trong 3 năm với 6 học kỳ.

Điểm đáng chú ý là các môn văn hóa không dạy theo cách tách rời mà được thiết kế theo hướng lồng ghép với chuyên môn nghề, giúp học sinh thấy rõ ý nghĩa thực tiễn của kiến thức học tập (chương trình trung cấp nghề hiện hành đang duy trì cách dạy văn hóa tách biệt, khối lượng nặng).

Chương trình cũng được tổ chức học đan xen văn hóa và nghề theo từng học kỳ, thay vì dồn toàn bộ các môn văn hóa vào năm đầu. Cách tổ chức này nhằm tránh tình trạng quá tải cho người học - một trong những nguyên nhân chính khiến học sinh bỏ học ở mô hình đào tạo nghề trước đây.

Đặc biệt, sau khi hoàn thành chương trình trung học nghề, người học có trình độ học vấn tương đương THPT, đồng thời có bằng nghề bậc 3 hoặc bậc 4, đủ năng lực tham gia thị trường lao động hoặc tiếp tục học liên thông lên trung cấp, cao đẳng, đại học trong cùng nhóm ngành.

Mỗi năm cả nước có hơn 1 triệu học sinh tốt nghiệp THCS. Tuy nhiên, nhiều năm qua, sau khi tốt nghiệp THCS, phần đông học sinh và phụ huynh mặc định con đường duy nhất là tiếp tục học THPT. Không ít phụ huynh và học sinh vẫn chưa phân biệt rõ ràng giữa các mô hình đào tạo. Do đó, phân luồng học sinh sau THCS được xác định là nhiệm vụ trọng tâm, song trên thực tế vẫn gặp nhiều rào cản, từ tâm lý xã hội đến thiếu những mô hình đào tạo đủ sức thuyết phục. Vì vậy, trung học nghề được kỳ vọng trở thành cơ sở vững chắc để công tác phân luồng giáo dục mang lại hiệu quả.

Học sinh học nghề điện tại Trường Cao đẳng Nghề Phú Yên.

Thực tế tuyển sinh vào lớp 10 hằng năm của các trường công lập cho thấy, hầu hết học sinh đều đăng ký thi hoặc xét tuyển vào lớp 10 chứ không chịu chọn hướng đi khác. Chính điều này làm cho việc phân luồng học sinh THCS vào trường nghề càng hạn chế. Trong khi nhìn từ thực tế thị trường lao động những năm gần đây cho thấy chúng ta đang có sự mất cân đối khi nhiều ngành “thừa thầy” nhưng lại “thiếu thợ” có tay nghề. Nhiều cử nhân sau khi tốt nghiệp ra trường không có việc làm phải quay lại học nghề hoặc làm những công việc phổ thông. Từ đó gây ra những lãng phí cho xã hội, nhất là phụ huynh và bản thân người học. 

Tại Hội nghị giáo dục nghề nghiệp năm 2025, Bộ trưởng Bộ GD-ĐT Nguyễn Kim Sơn cho biết, mô hình trung học nghề sẽ giải quyết được rất nhiều bất cập hiện nay. Mô hình này không thay thế cho mô hình của Trung tâm giáo dục nghề nghiệp, giáo dục thường xuyên mà sẽ thay thế cho mô hình của hệ thống các trường trung cấp, giải quyết băn khoăn của các thầy cô về việc tích hợp đào tạo nghề và văn hóa; góp phần giải quyết tốt bài toán phân luồng học sinh sau bậc THCS.

“Mô hình này dành cho học sinh sau bậc THCS chứ không phải dành cho đối tượng người trưởng thành. Do đó, trong thời gian tới, một phần của hệ thống các trường trung cấp theo mô hình 9+ sẽ được chuyển đổi sang mô hình trung học nghề một cách mềm dẻo và thuần thục để bảo đảm phân luồng. Một số địa phương sẽ rà soát, thay đổi chức năng, nhiệm vụ của một số Trung tâm giáo dục thường xuyên, giáo dục nghề nghiệp, chuyển đổi hẳn sang trường trung học nghề. Hệ thống các trường trung cấp ngoài công lập cũng sẽ được khuyến khích chuyển đổi sang mô hình này và đây cũng sẽ là một trong những nhiệm vụ trọng tâm cần triển khai trong năm 2026”, Bộ trưởng Nguyễn Kim Sơn nhấn mạnh.

Chúng ta đang thiếu trầm trọng nguồn nhân lực có tay nghề vững, có khả năng thích ứng công nghệ. Luật Giáo dục nghề nghiệp mà Quốc hội mới ban hành đã mở ra khung pháp lý quan trọng, không chỉ là lời giải cho phân luồng giáo dục, mà còn là nền móng cho chiến lược phát triển nguồn nhân lực quốc gia trong giai đoạn mới.

Để làm được điều này, bên cạnh khung pháp lý đầy đủ, rất cần sự vào cuộc đồng bộ của các cơ sở đào tạo, doanh nghiệp và đặc biệt là truyền thông mạnh mẽ để phụ huynh và học sinh hiểu rõ các mô hình đào tạo. Khi phụ huynh hiểu đúng, hiểu đủ về giá trị pháp lý và cơ hội học tập, việc làm của trung học nghề, họ sẽ tự tin hơn khi cho con em lựa chọn con đường này.

Thúy Hằng