Chai lá cong (Shorea falcata Vidal) thuộc họ Dầu Dipterocarpaceae, là loài cây đặc hữu của Việt Nam. Cây được thế giới phân loại vào danh mục đỏ, ở mức độ nguy cấp cao, với nguy cơ cao bị tuyệt chủng trong tự nhiên.

Theo Viện Tài nguyên và Môi trường (Đại học Huế), cả nước hiện chỉ còn lại khoảng 13 cây chai lá cong cổ thụ, trong đó có 10 cây trên địa bàn xã Xuân Cảnh (tỉnh Đắk Lắk), giảm 1 cây so với năm 2024. Nguyên nhân do cây ngã đổ vào mùa mưa chắn ngang đường dân sinh liên thôn, người dân đã cưa xẻ để thông đường, tại hiện trường chỉ còn lại gốc cây.

Cán bộ Hạt Kiểm lâm khu vực Sông Cầu kiểm tra gốc cây chai lá cong bị ngã đổ.

Vị trí phân bố cây chai lá cong được chia làm 2 khu vực tại thôn Hòa Phú, xã Xuân Cảnh (khoảng cách giữa 2 khu vực cách nhau khoảng 150 m). Tại tiểu khu V1-5, phân bố 2 cây có đường kính từ 70 - 90 cm; cao khoảng 14 - 16 m; đường kính tán rất rộng khoảng 8 - 12 m. Hiện 2 cây phát triển bình thường, không phát hiện cây con tái sinh hạt.

Tại khoảnh 5, tiểu khu 28, phân bố 8 cây có đường kính từ 15 - 80 cm; cao khoảng 4 - 16 m; đường kính tán rộng từ 3 - 12 m. Trong tổng số 8 cây có 6 cây đang sinh trưởng, phát triển bình thường, 1 cây bị cưa xẻ ngang thân có khả năng gãy đổ và 1 cây ngã nằm trên đồi cát bị sạt lở, chung quanh không phát hiện cây con tái sinh.

Chai lá cong được phát hiện ở Phú Yên (cũ) từ những năm 1990. Tuy nhiên, theo những người lớn tuổi ở thị xã Sông Cầu (cũ), cây chai lá cong có cách đây gần trăm năm và đi vào ký ức của những người trung niên hiện nay ở vùng đất ven biển này. Bà Trịnh Thị Xuân (thôn Hòa Phú, xã Xuân Cảnh) cho biết: “Từ hồi tôi còn nhỏ đã thấy cây xuất hiện trong làng. Người dân ở đây dùng cây đóng tàu, làm kèo cột và vật dụng gia đình. Gỗ chai lá cong để khô lâu năm sẽ rất cứng. Hiện nay còn lại một số cây, người dân xem đó là một phần lịch sử của vùng đất này nên không ai có suy nghĩ khai thác hay đốn hạ cây”.

Viện Tài nguyên và Môi trường thông tin, chai lá cong thuộc loại thực vật có tốc độ sinh trưởng rất chậm. Không riêng gì Việt Nam, hiện nay số lượng của loài cây này trên thế giới còn rất ít. Do đó khu vực tồn tại 10 cây chai lá cong cổ thụ tại xã Xuân Cảnh được xem là điểm đến của giới nghiên cứu khoa học và các nhà quản lý lâm nghiệp.

Hạt Kiểm lâm khu vực Sông Cầu cho biết, trước đây đã có nhiều công trình, đề tài khoa học nhằm bảo tồn và phát triển chai lá cong, nhưng đến nay không còn nữa. Hiện giải pháp bảo tồn loài cây quý hiếm này tại địa phương chỉ dừng ở mức tự quản của cộng đồng dân cư sống gần khu vực cây sinh trưởng, chưa được chính quyền địa phương và cơ quan chức năng quan tâm đúng mức để đưa ra giải pháp quản lý, bảo tồn bền vững.

Tại xã Xuân Cảnh hiện nay còn10 cây chai lá cong có tuổi đời cả trăm năm.

“Địa hình khu vực sinh trưởng của cây chai lá cong hiện nay là khu vực đồi cát bay có nền lập địa rất yếu, thường xảy ra hiện tượng trụt cát, xói lở đồi cát ảnh hưởng đến quá trình sinh trưởng của cây. Hiện đơn vị đã  báo cáo Chi cục Kiểm lâm tỉnh, đề xuất các phương án để bảo tồn, phát triển loài cây này. Theo đó cần kết hợp giữa giải pháp bảo tồn loài tại chỗ, tức là bảo vệ chặt chẽ các cây mẹ hiện còn. Đồng thời có phương án thu gom hạt giống để xử lý và ươm trồng nhân giống tại các khu vực khác phù hợp với đặc tính sinh trưởng để duy trì quần thể, bảo tồn và phát triển loài”, ông Võ Banh, Phó Hạt trưởng Hạt Kiểm lâm khu vực Sông Cầu cho biết.

Nhật Huy