Kho tàng ẩm thực Huế đã có thêm một thủ pháp kể chuyện hết sức độc đáo bằng việc các “soạn giả”, đầu bếp biến tấu một phần trong kho tàng ấy theo thuyết âm dương - ngũ hành.

Dịp Tết Bính Ngọ 2026, du khách và người dân xứ Huế có dịp thưởng ngoạn một không gian ẩm thực độc đáo lần đầu tiên bài trí. Trên diện tích hoa viên hơn 300 m² trước di tích Quốc Tử Giám, cạnh Đại nội Huế, nhiều món ẩm thực xứ Huế được trình bày theo hình bát quái âm dương - ngũ hành. Những chiếc bàn bài trí món ăn được chia thành năm cụm: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ với năm gam màu trắng, xanh, tím, đỏ, vàng. Tổng cộng có 36 bàn tiệc được bố trí theo bình đồ Đông - Tây - Nam - Bắc và Trung cung, tạo nên một “mỹ vị trận đồ” vừa mang tính triết học phương Đông, vừa đậm chất cung đình Huế.

Ông Lê Tân, chuyên gia ẩm thực, một trong những soạn giả của tác phẩm Bình đồ ngũ hành ẩm thực Huế chia sẻ: Điểm nhấn đặc biệt là cụm Trung cung - nơi bài trí mâm cỗ Tết truyền thống dâng tiến tổ tiên, tái hiện tinh thần “Thiên - Nhân - Địa” trong văn hóa kinh kỳ. Ở đó, ẩm thực không đơn thuần là món ăn mà là nghi lễ, là đạo hiếu và ước vọng “Quốc thái dân an, phong điều vũ thuận”, qua đó hình thành một lối kể chuyện mới về món ăn xứ Huế - một lối tiếp cận bằng hình ảnh trực quan đầy cảm xúc, thi vị và trí tuệ.

Nếu Hà Nội có cỗ tứ bát, Nam Bộ có bánh tét ngũ sắc thì xứ Huế tự hào với mâm cỗ 14 món theo lời dạy dân gian: “Ram, hầm, ít, thấu, tương, cay/ In, kho, bóp, tét, chả, phay, cuốn, lòng…”. Đó là sự kết tinh của kỹ thuật chế biến cầu kỳ, gia vị tinh tế và mỹ cảm cung đình.

Ẩm thực Huế được trình diễn qua bình đồ Ngũ hành mang đến sự lạ lẫm, độc đáo trong văn hóa ẩm thực.

Bên cạnh mâm cỗ là 5 bộ món ăn - thức uống - hoa trái - mứt - chè đặc trưng ngày Tết cùng chuỗi sản vật nông sản địa phương tạo nên bánh Huế truyền thống. Việc nhấn mạnh yếu tố nguyên liệu bản địa cho thấy nỗ lực kết nối ẩm thực với kinh tế địa phương, từ làng nghề đến hộ sản xuất nhỏ.

Ở góc nhìn rộng hơn, không gian ẩm thực ngũ hành không chỉ là hoạt động trình diễn. Đây là thông điệp bảo tồn di sản phi vật thể trong bối cảnh đô thị hóa nhanh và xu hướng “ăn Tết giản lược” ngày càng phổ biến. Khi mâm cỗ gia đình dần thu gọn, việc tái hiện đầy đủ nghi thức 14 món giữa không gian công cộng là cách nhắc nhớ cộng đồng về giá trị nguyên bản.

Những chuyên gia ẩm thực hay những đầu bếp giỏi xứ Huế luôn nhấn mạnh 5 mức âm dương của thức ăn theo ngũ hành, bao gồm: hàn (lạnh, âm nhiều, hành thủy), nhiệt (nóng, dương nhiều, hành hỏa), ôn (ấm, dương ít, hành mộc), lương (mát, âm ít, hành kim), bình (trung tính, hành thổ). Hay cũng có thể phân biệt các vị như chua thuộc “mộc”, đắng thuộc “hỏa”, ngọt thuộc “thổ”, cay thuộc “kim”, mặn thuộc “thủy”.

Lãnh đạo TP. Huế cùng quan khách tham quan không gian trình diễn ẩm thực Huế qua bình đồ ngũ hành.

Hình thức kể chuyện ẩm thực Huế qua bình đồ ngũ hành khẳng định những giá trị sâu sắc, khoa học và tiến bộ của cha ông từ xa xưa trong nền văn hóa ẩm thực Việt Nam. Đó là việc sử dụng nguyên lý “ẩm thực liệu pháp” gắn với nguyên tắc âm dương - ngũ hành để tạo ra bữa ăn có lợi cho sức khỏe và tinh thần. Triết lý này xem yếu tố tự nhiên là cốt lõi, sự cân bằng âm dương trong các món ăn là nguyên tắc.

Sự quân bình âm dương trong cơ thể mỗi con người cũng như sự cân bằng âm dương giữa con người với môi trường tự nhiên luôn cần quán chiếu trong sinh hoạt, ăn uống hằng ngày. Chính điều này là chân lý mà danh y Tuệ Tĩnh từng đúc kết “Ăn là cách dùng thuốc hay nhất”, hay dân gian thường có câu nhắc nhở “bệnh từ miệng mà ra”, ấy là nhắc nhở cách ăn uống đảm bảo thuận tự nhiên và cân bằng.

Huế đang đứng trước yêu cầu vừa bảo tồn di sản, vừa tạo sinh kế mới từ văn hóa. Việc kể chuyện ẩm thực qua bình đồ ngũ hành chính là một cách thức độc đáo để nâng tầm ẩm thực xứ Huế…

Mai Đình Toàn