Dự thảo Nghị định quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực an ninh mạng và bảo vệ dữ liệu cá nhân mới được Bộ Công an công bố, trong đó có đề xuất phạt tiền lên đến 20 triệu đồng đối với hành vi “số hóa và phát tán trái phép các loại ấn phẩm định dạng in (sách, báo, tạp chí) thành định dạng điện tử (E-book, PDF) để chia sẻ miễn phí hoặc bán kiếm lời”.

Dự thảo này khiến nhiều cộng đồng e-book trên các trang mạng xã hội xôn xao. Lo sợ bị phạt, một số nhóm chia sẻ e-book đã đóng cửa hoặc thay đổi cách thức hoạt động. Quản trị viên TVE-4U - một trong những diễn đàn về sách điện tử lớn nhất Việt Nam thông báo ngừng chia sẻ tất cả e-book còn bản quyền dưới dạng file đính kèm; chỉ duy trì việc trao đổi thông tin về sách và chia sẻ "các tác phẩm đã hết hạn bản quyền theo quy định". Đồng thời khuyến khích các thành viên tự sáng tác những tác phẩm hay hoặc dịch và chia sẻ các tác phẩm đã có sự cho phép của tác giả.

VCTVEGroup - một cộng đồng chia sẻ e-book trên Facebook với hàng chục nghìn thành viên thì thông báo tạm dừng hoạt động sau ngày 25/3 và kêu gọi thành viên nhanh chóng tải về các nội dung cần thiết.

Cộng đồng người đọc sách e-book cũng có nhiều ý kiến trái chiều. Không ít người tỏ ra tiếc nuối bởi lâu nay rất đông những người sử dụng máy đọc sách (Kindle, Kobo, Boox…) hoặc đọc sách bằng điện thoại thông minh, máy tính bảng chủ yếu tải nguồn sách từ những cộng đồng chia sẻ này, khi hầu hết sách tải về là miễn phí, có chăng chỉ là khoản phí rất nhỏ bởi nhiều sản phẩm là do các thành viên tự số hóa, chỉnh sửa và chia sẻ với nhau. Chưa kể, từ các nhóm chia sẻ này có nhiều sách cũ đã xuất bản từ lâu, khó tìm thấy trên thị trường sách mới hiện nay.

Học sinh một trường THPT của tỉnh Đắk Lắk đọc sách tại thư viện nhà trường. Ảnh: Ngọc Nam

Ngược lại, cũng có rất nhiều người đọc cho rằng đây là động thái cần thiết để siết chặt thị trường e-book, xây dựng ý thức tôn trọng bản quyền tác giả và nhà xuất bản. Một bạn đọc trên nhóm “Người đọc sách” bày tỏ quan điểm: “Nếu có chuyển qua đọc e-book mình cũng sẽ chọn trả phí, hoặc những tài liệu public tương tự thư viện công cộng. Tôn trọng tri thức trong sách, mình nghĩ là bao gồm cả tôn trọng bản quyền”. Bên cạnh đó, theo một số người chia sẻ thì e-book có bản quyền hiện đã được nhiều nhà xuất bản lớn quan tâm sản xuất và bán với giá rẻ hơn sách giấy rất nhiều; trong khi đó, e-book lậu thường có những nhược điểm như: bản sách không đẹp, hay sai chính tả và cả nội dung - những lỗi mà với người hay đọc sách thường cảm thấy khá phiền lòng.

Có thể nói, những năm qua, trong khi tình trạng sách giấy lậu, sách giả chưa giải quyết được thì tình trạng sách điện tử (e-book) lậu và sách nói (audiobook) lậu, vi phạm bản quyền cũng nổi lên nhức nhối. Đa phần người đọc chỉ nghĩ đến lợi ích ngắn hạn là “xài chùa”, “được thỏa mãn đam mê đọc sách với chi phí thấp” mà không nghĩ đến cái hại dài lâu là gây tổn hại đến thị trường sách, vi phạm bản quyền và quyền sở hữu trí tuệ, đồng thời làm nản lòng những đơn vị xuất bản làm ăn chân chính. Nhất là trong giao dịch mua bản quyền sách từ nước ngoài, không ít nhà xuất bản Việt Nam gặp khó khi đàm phán bởi các đối tác lo ngại vấn đề vi phạm bản quyền ở Việt Nam. Chưa kể, chính bản thân người đọc cũng bị tổn hại khi phải đọc những cuốn sách giấy lẫn e-book chất lượng thấp, cẩu thả, sai chính tả, sai nội dung!

Vì vậy, việc thắt chặt các quy định về bản quyền và có chế tài xử lý đối với các hành vi vi phạm là hết sức cần thiết nhằm lập lại trật tự cho thị trường sách và ngành xuất bản. Tuy nhiên, để giải quyết dứt điểm tình trạng, có lẽ mức phạt được đề xuất vẫn chưa đủ sức răn đe, cần phân hóa và quy định mức phạt tương xứng dựa trên quy mô vi phạm. Cùng với đó, cần có chế tài bắt buộc các nhà cung cấp dịch vụ Internet phải có cơ chế ngăn chặn tự động hoặc phản ứng nhanh đối với các báo cáo vi phạm bản quyền rõ ràng.

Cần khuyến khích các đơn vị sản xuất, xuất bản sách làm ăn tử tế, chân chính, tôn trọng pháp luật; xây dựng ý thức tuân thủ quy định về bản quyền, sở hữu trí tuệ. Để tuyên chiến với sách lậu, e-book chui, các nhà xuất bản cần chú trọng đầu tư hơn cho thị trường e-book, đa dạng hóa đầu sách, cải thiện trải nghiệm người dùng và xây dựng mức giá hợp lý, linh hoạt (thuê bao tháng, mua theo chương). Khi người đọc có thể dễ dàng tiếp cận sách chất lượng với chi phí hợp lý, nhu cầu sử dụng sản phẩm lậu sẽ giảm đáng kể.

Quan trọng hơn, để sách lậu không còn tồn tại, giải pháp chính vẫn nằm ở chính người đọc. Cần nâng cao nhận thức cho cộng đồng đọc sách về ý thức tôn trọng bản quyền, tôn trọng sở hữu trí tuệ. Xây dựng văn hóa đọc lành mạnh không chỉ là khuyến khích đọc nhiều sách mà còn là đọc đúng cách, đọc sách có bản quyền - tôn trọng công sức của người sáng tạo.

Hồng Hà