Tháng Chạp. Từng đợt rét đậm tiếp nối nhau. Từng tảng mây xám xịt bọc nước ung úng chậm chạp trôi về ngọn núi xa, để lại làn sương muối buốt giá. Chỉ có đám hoa lau phất phơ như đang cố xua đuổi đám sương đêm bám dai dẳng trên con đèo uốn lượn, đẫm nước sương đọng.

Đã qua nhiều nơi, nhưng chỉ những dải lau bạc trải dài đi kèm với triền đá núi xám xanh mới mang hồn vía Tây Bắc. Hoa lau bạc cứ tung tẩy, kệ cho sương muối buốt giá kết thành chuỗi long lanh như ngọc, rơi lộp bộp trên đám lá xanh mướt. Cây lau chỉ mọc ở miền cao lẩn vào đá xám giống như người H'Mông chỉ ở trên núi lấp trong sương mù mờ mịt. Giá rét khiến cho người đi xa mong nhớ và được trở về ngồi bên cái bếp lò đỏ rực than củi và lửa cháy phừng phừng, mới đủ xua đi những cuộn sương muối mờ mịt.

Đã gặp không khí Tết từ ngôi nhà bên đường. Trên sân rộng rãi có cái bể lớn đựng nước mưa đầy ắp sóng sánh. Dưới gốc đào cổ thụ xù xì, trên cành chi chít những nụ hoa mập mạp đã bắt đầu nứt nanh màu hồng hồng tươi mởn. Bên hiên nhà có một chú chó Mông Cộc đen nhánh ngồi chồm hổm nhìn chăm chú ra đường, đầy vẻ cần mẫn trung thành của lính gác cửa.

Nghe kể giống chó đen cộc đuôi - vì thế được gọi là Mông Cộc - của người H'Mông tinh khôn lắm, được nuôi dạy đi rừng săn thú, trông nom nhà cửa nương vườn, và được coi như một thành viên trong gia đình. Chú chó Mông Cộc đầy vẻ lãnh đạm thờ ơ nhìn một nhóm sinh viên về nghỉ Tết, họ đang vui vẻ và ồn ã múc nước từ bể chứa rửa chân tay và tiện thể xối nước tắm rửa luôn cho chú lợn đen để tí nữa thui vàng vì đống củi than đã hồng rực trên sân.

Múa hát mừng năm mới của người H'Mông.

Người H'Mông ăn Tết khi mùa màng thu hoạch, lúa ngô về nằm yên ấm trong kho. Khi đó, tháng rộng ngày dài, nương rẫy nằm duỗi thảnh thơi chờ ông trời mang nước mưa về gieo trồng mùa mới. Thanh niên ôm khèn đi khắp các ngọn núi cao tìm người tình. Các chị và các cô thong thả ngồi thêu áo váy đợi mùa xuân. Còn những người già nhẩn nha ngồi sưởi ấm.    

Phải may mắn lắm mới được gặp cụ bà ngót trăm tuổi đang ngồi hơ tay bên bếp lò đỏ rực than lửa ấm áp. Tấm lưng của cụ còng rạp nom như một cái dấu hỏi, như in dấu thời gian trăm năm đi qua. Ngọn lửa lấp lánh soi tỏ khuôn mặt phúc hậu và rất đẹp với nếp nhăn thời gian xếp nếp lấp ló dưới tấm khăn thêu màu sặc sỡ. Ít ai biết ngọn lửa hồng rực ấm áp này đã được cháy trong khuôn bếp lò suốt hơn một trăm năm nay.

Trong gian bếp của nhà người H'Mông ngọn lửa không bao giờ được tắt. Trên mặt bếp lò, cũng chính là chiếc giường ấm áp nhất dành cho người già. Vậy trong gia đình, ai là người giữ lửa? Không ai khác, đó chính là người già trong nhà. Khi vào gian bếp của người H'Mông, hình ảnh quen thuộc nhất là một cụ già ngồi lụm cụm bên bếp lò đỏ lửa. Đó là biểu tượng của sự sống vĩnh hằng, trăm năm trường tồn trên đỉnh núi cao quanh năm mây mù sương giá.

Tôi đã ngồi rất lâu để ngắm gộc củi lớn đang cháy dở, viền theo khúc than đỏ rực là những tàn tro trắng tinh, để hình dung ra ngày hè nắng cháy hay đêm đông lạnh lẽo gộc củi này vẫn ấm sực cả gian nhà thì mới thấu hiểu và mới hiểu những người đàn bà H'Mông đã đi qua được những đêm đông buốt giá sương muối của miền núi cao là nhờ vào ngọn lửa ấm trong gian bếp.

Tết của người H'Mông kéo dài một tháng, nghĩa là mỗi nhà làm Tết một ngày, hẹn đợi họ hàng bạn bè ở ngọn núi khác sang chơi. Nhà nào càng nhiều người đến chơi thì nhà đấy càng nhiều niềm vui và sang năm mới mùa màng thu hoạch sẽ tốt hơn nhiều. Ngày nay, người H'Mông nghe theo Đảng và Chính phủ khuyên là ăn Tết ít thôi, còn phải lên nương làm mùa, nên Tết Mèo cũng chỉ kéo dài ba ngày.

Lời mời khách ở lại ăn Tết ấm sực mùi hăng hăng của lửa ấm, mùi đăng đăng oi khói thịt lợn xông khói treo trên giàn bếp, mùi thơm ngọt nồng nàn của rượu ngô. Những bát rượu ngô bên bếp lò đỏ rực còn nóng bỏng hơn ngọn lửa cháy trong bếp, được chuyền tay nhau để cho “mặt trời mọc lên từ má em” như trong lời một bài ca. Ngày Tết, người đàn bà H'Mông sẽ ngồi bên bếp lửa, rót rượu cho khách và cho chính mình.

Ra khỏi dốc núi đầy mây bay, mang theo lời hẹn “Chéo lù! Chéo lù” - tiếng H'Mông có nghĩa là “ trở lại”- nồng nàn như rượu ngô bên bếp lửa nồng nàn. Tôi thầm hẹn, sẽ có ngày trở lại với gian bếp lò ấm áp nồng nàn hương thơm rượu ngô bị lửa hong cho nóng rực. 

Phan Mai Hương