Không còn bó hẹp trong tư duy xuất thô, trái sầu riêng Đắk Lắk đang bước ra thế giới nhờ chuỗi giá trị khép kín: từ quy trình canh tác số hóa, chế biến sâu đến thương mại điện tử toàn cầu.

Từ những khu vườn biết “lên tiếng”

Các vườn sầu riêng Ri6 tại xã Ea Knuếc hiện đang rộn ràng vào chính vụ thu hoạch. Giữa những hàng cây sai trĩu quả là hình ảnh người nông dân thuần thục quét mã vùng trồng, cập nhật nhật ký số từ lượng phân bón, lịch tưới đến ngày thu hoạch trên điện thoại thông minh. Nhà nông phải tường tận quy trình canh tác số hóa bởi giờ đây mỗi trái sầu riêng muốn rộng đường xuất khẩu đều phải sở hữu một "lý lịch" số minh bạch.

Hợp tác xã (HTX) Dịch vụ Nông nghiệp sạch Krông Pắc có 186 thành viên với hơn 200 ha sầu riêng được canh tác theo quy trình hữu cơ và quản lý bằng công nghệ số. Ông Mai Đình Thọ, Chủ tịch Hội đồng quản trị HTX cho biết, với đơn vị điều quan trọng hơn cả là phải tạo được niềm tin của thị trường. Muốn vậy, từ vật tư đầu vào, quy trình chăm sóc đến thu hoạch phải minh bạch. Khi mỗi công đoạn được chuẩn hóa, trái sầu riêng mới đủ sức cạnh tranh ở những thị trường khó tính. HTX còn tận dụng mạng xã hội Facebook, TikTok quảng bá sản phẩm; kết nối cộng đồng người Việt tại Trung Quốc livestream giới thiệu sầu riêng Đắk Lắk trên các nền tảng thương mại điện tử (TMĐT) của nước bạn. Đó là cách người nông dân kể câu chuyện về chính sản phẩm mình làm ra.

Các chuyên gia ngành nông nghiệp kiểm tra đánh giá chất lượng sầu riêng nhập kho tại xã Ea Knuếc. Ảnh: L. Thành

Cùng chung hướng đi ấy, ông Trần Văn Thắng, Giám đốc HTX Nông nghiệp xanh Krông Pắc lựa chọn phát triển chuỗi giá trị thay vì chỉ bán quả tươi. Hơn 3 năm qua, HTX sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, ứng dụng thiết bị đo dinh dưỡng đất để điều chỉnh lượng phân bón, nước tưới theo từng giai đoạn sinh trưởng của cây. Những thay đổi tưởng như nhỏ ấy lại tạo ra khác biệt lớn: chi phí sản xuất giảm, đất được cải tạo tốt hơn, chất lượng múi sầu riêng đồng đều, cơm vàng, thơm hơn. “Công nghệ không phải là điều gì quá xa vời. Chỉ cần áp dụng đúng vào từng khâu sản xuất thì giá trị của trái sầu riêng sẽ khác hẳn”, anh Thắng cho hay.

Bước chuyển ấy cũng phản ánh sự thay đổi của cả ngành hàng sầu riêng. Từ cột mốc tháng 9/2022, khi lô sầu riêng tươi đầu tiên của Việt Nam được xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc từ Krông Pắc, trái sầu riêng Đắk Lắk đã bước vào một hành trình mới. Đến nay, toàn tỉnh có gần 44.900 ha sầu riêng, 269 vùng trồng và 40 cơ sở đóng gói được cấp mã số; 16 cơ sở đóng gói sầu riêng đông lạnh được phía Trung Quốc phê duyệt. Kim ngạch xuất khẩu năm 2025 đạt khoảng 1,1 tỷ USD.

Định vị giá trị bằng chất lượng và thương hiệu

Cánh cửa thị trường càng rộng mở thì yêu cầu đặt ra càng khắt khe. Hiện diện tích sầu riêng của tỉnh được cấp mã số vùng trồng phục vụ xuất khẩu mới chiếm khoảng 17,5% tổng diện tích toàn tỉnh. Một số lô hàng từng bị cảnh báo do tồn dư Cadimi hoặc chất vàng O là lời cảnh báo rõ ràng rằng chỉ một mắt xích lỏng lẻo cũng có thể ảnh hưởng đến uy tín của cả ngành hàng.

Ông Lê Anh Trung, Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng Đắk Lắk cho rằng, muốn xây dựng hệ sinh thái sầu riêng bền vững thì tất cả các mắt xích trong chuỗi giá trị đều phải đặt đạo đức, văn hóa kinh doanh lên hàng đầu. Nông dân phải tuân thủ nghiêm quy trình sản xuất an toàn; doanh nghiệp chịu trách nhiệm với từng lô hàng, bảo đảm truy xuất nguồn gốc và kiểm soát chất lượng đến tận tay người tiêu dùng.

Ông Đặng Văn Hiệp (bìa phải), Giám đốc Công ty TNHH Macca Đắk Lắk giới thiệu sản phẩm sầu riêng sấy thăng hoa. Ảnh: L. Thành

Từ ngày 1/7/2026, hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản do Bộ Nông nghiệp và Môi trường triển khai là một bước tiến quan trọng. Mỗi sản phẩm được gắn mã định danh điện tử theo chuẩn GS1; mỗi lô hàng đều được xác thực trước khi thu hoạch, có thể truy vết toàn bộ quá trình sản xuất khi cần thiết. Đây không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà còn là “lá chắn” bảo vệ uy tín của sầu riêng Đắk Lắk trên thị trường quốc tế.

Trong các chuyến khảo sát tại Trung Quốc, điều khiến nhiều doanh nghiệp trăn trở là không ít sản phẩm sầu riêng Việt Nam sau khi nhập khẩu lại được đóng gói dưới thương hiệu khác. Người tiêu dùng gần như không biết đó là sản phẩm đến từ Đắk Lắk. Bởi vậy, bên cạnh nâng cao chất lượng, việc xây dựng và định vị thương hiệu đang trở thành nhiệm vụ cấp thiết. Những lễ hội, hoạt động xúc tiến thương mại hay các chương trình quảng bá không chỉ nhằm thu hút khách du lịch mà còn giúp người tiêu dùng quốc tế ghi nhớ và nhận diện rõ hơn thương hiệu “Sầu riêng Đắk Lắk”.

Song song với xây dựng thương hiệu, nhiều doanh nghiệp trong tỉnh cũng đang mở rộng không gian phát triển bằng chế biến sâu. Nhà máy chế biến sầu riêng Sarita với công suất 40.000 tấn mỗi năm góp phần kéo dài vòng đời sản phẩm bằng công nghệ cấp đông hiện đại. Trong khi đó, Ban Mê Green Farm phát triển mô hình kinh tế tuần hoàn khi tận dụng vỏ sầu riêng để sản xuất phân bón hữu cơ phục vụ vùng nguyên liệu.

Ở quy mô nhỏ hơn, Công ty TNHH Macca Đắk Lắk đầu tư công nghệ sấy thăng hoa cơm sầu riêng nhằm đa dạng hóa sản phẩm và giảm phụ thuộc vào xuất khẩu quả tươi. Theo ông Đặng Văn Hiệp, Giám đốc công ty, chế biến sâu không chỉ giúp giữ nguyên hương vị tự nhiên mà còn kéo dài thời gian bảo quản, mở rộng thị trường tiêu thụ. Hiện sản phẩm sầu riêng sấy thăng hoa của doanh nghiệp đã đạt chứng nhận OCOP 4 sao và được thị trường trong nước đón nhận tích cực.

Trái sầu riêng Đắk Lắk hôm nay đã hiện diện trên kệ siêu thị, trong các sản phẩm chế biến, trên các sàn TMĐT và trong những chiến dịch quảng bá nông sản của địa phương. Quan trọng hơn là sự hình thành của một hệ sinh thái nông nghiệp hiện đại, nơi người nông dân thay đổi tư duy sản xuất, hợp tác xã liên kết theo chuỗi, doanh nghiệp đầu tư công nghệ chế biến, còn cơ quan quản lý đồng hành xây dựng thương hiệu và kiểm soát chất lượng.

Lê Thành - Võ Phê