Sầu riêng Đắk Lắk đang đứng trước thời điểm phải chuyển từ tư duy mở rộng sản lượng sang nâng chất lượng, xây dựng chuỗi giá trị và đa dạng hóa thị trường. Nhiều hoạt động trong khuôn khổ Lễ hội Sầu riêng Đắk Lắk năm 2026 đang được kỳ vọng kết nối chính sách, khoa học, công nghệ và doanh nghiệp để mở thêm cánh cửa xuất khẩu, giảm phụ thuộc vào một thị trường và nâng giá trị cho nông sản chủ lực của tỉnh.

Tăng trưởng kỷ lục và bài toán rào cản kỹ thuật

Ngành hàng sầu riêng Việt Nam đã có những bước tiến vượt bậc, khẳng định vị thế nông sản xuất khẩu chủ lực, năm 2025 chiếm trên 45% tổng giá trị xuất khẩu rau quả. Riêng tại Đắk Lắk - thủ phủ sầu riêng của cả nước với diện tích khoảng 41.000 ha (chiếm hơn 21% diện tích toàn quốc); sản lượng năm 2025 đạt 446.000 tấn, mang lại kim ngạch xuất khẩu khoảng 1,1 tỷ USD và dự kiến cán mốc 500.000 tấn trong niên vụ 2026.

Đoàn công tác của Bộ Nông nghiệp và Môi trường kiểm tra mã vùng trồng ở Đắk Lắk.

Đáng chú ý, trong 6 tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu sầu riêng sang thị trường Trung Quốc đạt 987,88 triệu USD, tăng 43,1% so với cùng kỳ năm 2025. Lượng xuất khẩu đạt hơn 288.000 tấn (tăng 50,7%), dù giá xuất khẩu trung bình giảm 5% xuống còn 3.430 USD/tấn. Trung Quốc tiếp tục là thị trường tiêu thụ chính, chiếm tới 70% tổng sản lượng sầu riêng Đắk Lắk và trên 90% kim ngạch sầu riêng cả nước.

Tuy nhiên, sự gia tăng nhanh chóng về diện tích và sản lượng đang đối mặt với những "nút thắt" lớn về quản lý chất lượng và tiêu chuẩn kỹ thuật. Toàn tỉnh Đắk Lắk hiện có 280 vùng trồng (diện tích 7.500 ha) và 41 cơ sở đóng gói quả tươi được phê duyệt mã số xuất khẩu, chỉ mới đáp ứng khoảng 17 - 28% diện tích cho thu hoạch. Trong khi đó, 253 mã số vùng trồng với diện tích khoảng 6.532 ha vẫn đang chờ phía Trung Quốc phê duyệt; 92 cơ sở đóng gói quả tươi cũng đang chờ phê duyệt. Việc Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) siết chặt kiểm tra các chỉ tiêu an toàn thực phẩm như kim loại nặng Cadimi (Cd) và chất nhuộm Vàng O (Auramine O) đang đặt toàn bộ chuỗi giá trị trước yêu cầu khắt khe về tính tuân thủ. Khoảng cách giữa quy mô vùng nguyên liệu và năng lực đáp ứng các điều kiện xuất khẩu cho thấy dư địa phát triển còn rất lớn nhưng cũng bộc lộ những điểm nghẽn cần sớm tháo gỡ.

Nông dân Đắk Lắk thu hoạch sầu riêng.

TS. Nguyễn Thành Hiếu, Viện Cây ăn quả miền Nam cho rằng: Khi diện tích đã tăng nhanh và sản lượng tiếp tục tăng do nhiều diện tích mới bước vào thời kỳ cho thu hoạch, ngành sầu riêng cần chú trọng hơn đến chất lượng, giống, kỹ thuật canh tác và khả năng đáp ứng các yêu cầu của từng thị trường, thay vì chỉ chạy theo sản lượng.

Một tín hiệu tích cực là dư địa thị trường đang xuất hiện thêm khi vào tháng 7/2026, Ấn Độ đã bổ sung Việt Nam vào danh sách các quốc gia được phép xuất khẩu sầu riêng tươi, mở ra thêm một hướng đa dạng hóa thị trường. Tại Đắk Lắk, bên cạnh Trung Quốc, sản phẩm đã được xuất khẩu tới Thái Lan, Đài Loan, Hồng Kông, Nhật Bản và Hoa Kỳ. Một số thị trường ghi nhận mức tăng trưởng đáng kể, cho thấy khả năng mở rộng thị trường vẫn còn nếu sản phẩm đáp ứng được yêu cầu về chất lượng, an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc.

Ðổi mới công nghệ và liên kết chuỗi bền vững

Để vượt qua các rào cản kỹ thuật và nâng cao giá trị cạnh tranh, giải pháp căn cơ nằm ở đổi mới công nghệ sau thu hoạch, đẩy mạnh chế biến sâu và số hóa truy xuất nguồn gốc.

Nghiên cứu của Viện Cơ điện Nông nghiệp và Công nghệ cho thấy, tổn thất sau thu hoạch trong chuỗi cung ứng sầu riêng truyền thống lên tới 27,3%, trong đó đứt gãy chuỗi lạnh ở khâu vận chuyển chiếm 43,6%. Việc bổ sung hệ thống kho lạnh và tổ chức lại chuỗi giá trị có thể giúp giảm tổn thất xuống 14,8%, đồng thời nâng giá trị bán lẻ sản phẩm lên thêm 51%. Bên cạnh đó, ở phân khúc xuất khẩu sầu riêng đông lạnh, năm 2025 Việt Nam đã vươn lên dẫn đầu thị trường Trung Quốc về sản lượng với 94.000 tấn (đạt trị giá 470 triệu USD). Tuy nhiên, đơn giá bình quân của Việt Nam chỉ đạt khoảng 5,0 USD/kg, thấp hơn mức 6,7 USD/kg của Thái Lan và 10,7 USD/kg của Malaysia, cho thấy dư địa gia tăng giá trị qua chế biến sâu và chuẩn hóa chất lượng còn rất lớn.

Các vườn sầu riêng của Đắk Lắk vào vụ thu hoạch.

Đại diện Viện Cơ điện Nông nghiệp và Công nghệ sau thu hoạch nhận định: Phần lớn giá trị gia tăng của ngành sầu riêng tập trung ở khâu chế biến sâu. Hiện nay, tỷ lệ sầu riêng cấp đông đạt chuẩn loại A cao cấp chỉ chiếm khoảng 29,4%, trong khi hơn 70% còn lại thuộc loại B và C - đây chính là nguồn nguyên liệu dồi dào cho chế biến cơm, paste, puree hoặc bột sầu riêng. Việc làm chủ công nghệ chuỗi lạnh đồng bộ, xử lý màng phủ sinh học và cấp đông nhanh IQF sẽ giúp nâng cao giá trị sản phẩm, giải tỏa áp lực tiêu thụ quả tươi chính vụ.

Bên cạnh giải pháp công nghệ, hạ tầng kiểm nghiệm tại chỗ đóng vai trò "chốt chặn" sinh tử cho lô hàng xuất khẩu. Đại diện Công ty Cổ phần Khoa học và Công nghệ Việt Xanh (Chi nhánh Đắk Lắk) cho biết: Một container sầu riêng xuất khẩu có giá trị từ 1 - 2 tỷ đồng, trong khi chi phí kiểm nghiệm đầy đủ các chỉ tiêu Cadimi hay dư lượng thuốc bảo vệ thực vật chỉ chiếm chưa tới 1,5% giá trị lô hàng. Sở hữu chứng thư thử nghiệm đạt chuẩn ISO/IEC 17025 trước khi xuất bãi không chỉ giúp doanh nghiệp thông quan thần tốc mà còn tránh thiệt hại hàng tỷ đồng nếu bị phía bạn trả về.

Chế biến sầu riêng cấp đông giúp gia tăng giá trị ngành hàng.

Với Đắk Lắk, việc xây dựng hệ sinh thái sầu riêng bền vững vì thế không chỉ là câu chuyện của vùng trồng hay doanh nghiệp xuất khẩu. Đó là bài toán tổng thể, từ quy hoạch sản xuất, giống, kỹ thuật canh tác, kiểm soát vật tư đầu vào, mã số vùng trồng, kiểm nghiệm, logistics lạnh, chế biến đến thương hiệu và xúc tiến thương mại. Đắk Lắk kỳ vọng Lễ hội Sầu riêng Đắk Lắk năm 2026 sẽ tạo ra những cam kết hành động thực chất, mở ra cơ hội hợp tác lâu dài, hiệu quả cho ngành hàng. Khi đó, “kết nối vươn xa” không chỉ dừng ở thông điệp của một sự kiện, mà trở thành năng lực cạnh tranh thực tế của sầu riêng Đắk Lắk trên thị trường quốc tế.

Minh Thuận