Bác sĩ Gérard Chapuis cũng là nhà nghiên cứu và sưu tập văn hóa người Pháp gốc Việt, được mệnh danh là “người gác đền Bùi Xuân Phái ở Marseille”. Ông sở hữu nhiều bức tranh “con giáp” quý hiếm của họa sĩ Bùi Xuân Phái.

Nhân dịp Xuân Bính Ngọ 2026, Gérard Chapuis đã dành cho chúng tôi cuộc trò chuyện thú vị về “Con ngựa trong tranh Bùi Xuân Phái”.

Bác sĩ Gérard Chapuis tại một góc đường mang tên Bùi Xuân Phái ở Hà Nội.

* Bùi Xuân Phái vốn là một họa sĩ nổi tiếng với dòng tranh “Phố Phái” gắn liền với phố cổ Hà Nội. Vậy còn dòng tranh con giáp của họa sĩ mỗi dịp xuân về thì sao, thưa ông Gérard Chapuis?

Ngoài dòng tranh dân gian truyền thống, từ sau năm 1954, các họa sĩ Việt Nam bắt đầu có xu hướng theo đuổi tranh con giáp khá sôi nổi trên các bưu thiếp chúc Tết hoặc nhiều hình thức khác. Họa sĩ Bùi Xuân Phái tuy nổi danh với những bức tranh vẽ phố phường Hà Nội nhưng cũng là một trong những họa sĩ khởi xướng cho dòng tranh con giáp cùng thời với các họa sĩ Nguyễn Bích, Sĩ Ngọc... vẽ những tấm thiệp con giáp để tặng người thân, bạn bè mỗi dịp Tết đến, xuân về.

Trong 12 con giáp, có 2 con giáp được họa sĩ Bùi Xuân Phái ưa thích và vẽ nhiều hơn cả đó là con mèo và con ngựa. Con ngựa còn được họa sĩ thể hiện trong các tác phẩm minh họa, ký họa và tranh vui dưới các hình thức như ngựa thồ hoặc minh họa truyện. Với Bùi Xuân Phái, chủ đề con ngựa không chỉ gắn với truyền thống tranh Tết 12 con giáp mà còn mang ý nghĩa sâu sắc về sức sống, sự kiêu hãnh, tự do, thường được vẽ với đường nét đơn giản, mảng màu đặc trưng, thể hiện tâm hồn phóng khoáng, lãng mạn và đôi khi có chút u hoài, khác biệt với sự cầu kỳ của tranh “Mã đáo thành công” thông thường.

* Ông có thể giới thiệu đến bạn đọc vài bức tranh ngựa tiêu biểu nhất của Bùi Xuân Phái?

Khi nói đến tranh ngựa của Bùi Xuân Phái, nếu chỉ nhìn chúng như những hình ảnh con giáp đón Tết vui xuân thì e rằng chưa chạm tới chiều sâu thực sự trong thế giới nghệ thuật của ông. Con ngựa xuất hiện trong tranh Bùi Xuân Phái sớm hơn rất nhiều và mang một ý nghĩa vượt ra ngoài biểu tượng thông thường. Bức ngựa đầu tiên không thể không nhắc tới là tranh minh họa cho truyện ngắn “Con ngựa già của chúa Trịnh” của Phùng Cung, đăng trên báo Nhân Văn năm 1956. Về hình thức, đó chỉ là một tranh minh họa nhưng về tinh thần, đây là một trong những hình ảnh giàu ám gợi nhất trong toàn bộ sự nghiệp của Bùi Xuân Phái. Con ngựa trong bức vẽ ấy là con ngựa chiến được thuần phục, nó không phải linh vật may mắn mà là một con ngựa đã đi qua vinh quang, từng tung hoành, từng được trọng dụng, rồi dần dần bị trói buộc, thu hẹp tầm nhìn, tiêu hao sinh lực trong nhung lụa và sự tán dương. Hình tượng ấy phản chiếu sâu sắc thân phận của người nghệ sĩ: tài năng, bền bỉ, nhẫn nại nhưng luôn đối diện với giới hạn của hoàn cảnh và thời cuộc. Bùi Xuân Phái nắm bắt tinh thần ấy bằng một lối vẽ giản dị, tiết chế, không kịch tính hóa. Chính sự bình thản trong nét vẽ lại tạo nên sức nặng nội tâm. Không gian xưa cũ, con ngựa cô độc, những khoảng trống lặng im, tất cả làm nên một thứ bi kịch thầm lặng, rất “Phái”.

Tranh thiệp Tết của Bùi Xuân Phái vẽ tặng 2 nhà sưu tập Tô Ninh và Nguyễn Bá Đạm (1978).

Về sau, trong loạt tranh con giáp, đặc biệt là những bức ngựa và trâu, ta vẫn thấy thấp thoáng tinh thần ấy nhưng đã được chuyển hóa. Con vật không còn mang bi kịch nặng nề mà trở nên hóm hỉnh, cười cợt, thậm chí ngây thơ. Đó không phải là sự quên lãng, mà là một sự vượt thoát bằng nghệ thuật, khi người họa sĩ đã học cách biến trải nghiệm bất đắc ý trong đời thành nụ cười bao dung. Vì thế, tranh ngựa của Bùi Xuân Phái không chỉ để ngắm vào dịp Tết. Đó còn là những bức tranh để chiêm nghiệm về đời sống, tài năng, giới hạn và phẩm giá của con người, được kể lại bằng hình ảnh quen thuộc, gần gũi nhưng hàm chứa một chiều sâu rất dài.

* Trở lại con ngựa trong tranh Tết, xin ông giới thiệu bức nào đáng nhớ nhất của họa sĩ Bùi Xuân Phái?

Đó là một bức vẽ trong tấm thiếp chúc mừng năm mới dành cho 2 nhà sưu tập tranh: Tô Ninh (người đeo kính) và Nguyễn Bá Đạm (người đứng sau). Tranh vẽ được miêu tả theo phong cách trào lộng, hài hước. Trong việc sưu tập tranh, ông Đạm có thâm niên và bề dày kinh nghiệm chơi tranh lâu hơn ông Ninh. Nhưng ông Tô Ninh thời đó là nhà giàu mới nổi nên hăng hái dốc hầu bao mua tranh của các họa sĩ với ý muốn đuổi kịp và qua mặt các nhà sưu tập tranh thời đó. Do đó, bức thiếp chúc mừng năm Ngọ lần ấy, họa sĩ Bùi Xuân Phái ngầm miêu tả là thị trường mỹ thuật lúc này đang bị Tô Ninh thâu tóm. Nếu nhìn kỹ, ta sẽ thấy con ngựa của nhà sưu tập Tô Ninh thồ cả một đống tranh, trong khi đó nhà sưu tập lão luyện Nguyễn Bá Đạm do tài chính yếu thế, nên chừng như chỉ có 2 bức (một bức cầm trên tay, một bức kẹp ở nách).

* Là nhà sưu tập đặc biệt về tranh Bùi Xuân Phái, ông có sở hữu bức tranh ngựa nào của họa sĩ không? Và bức tranh ấy có gì đáng chú ý?

Gia đình họa sĩ Bùi Xuân Phái từng cho biết, trong số những người bạn mà ông quý mến nhất có 4 người tâm giao trong cả những thời kỳ ngặt nghèo, khốn khó nhất, đó là: nhiếp ảnh gia Trần Văn Lưu, họa sĩ Lê Chính (trình bày Báo Văn nghệ), họa sĩ Nguyễn Trọng Niết và nhà sưu tầm Nguyễn Bá Đạm. Tuy nhiên, người được Bùi Xuân Phái ưu ái, tặng tranh nhiều nhất là Trần Văn Lưu, mặc dù hai người hoạt động hai lĩnh vực khác nhau.

Kể từ Tết Quý Sửu 1973, cứ đều đặn mỗi năm đến dịp xuân về, họa sĩ lại vẽ tặng một tấm tranh chân dung khổ lớn cho nhà nhiếp ảnh Trần Văn Lưu. Bộ tranh Tết vẽ cho nhà nhiếp ảnh này mang chất hoạt kê, vui nhộn: nếu là năm Ngọ, họa sĩ vẽ ông Lưu dắt ngựa; năm Sửu thì vẽ ông Lưu cưỡi trâu; năm Mùi vẽ ông Lưu ôm con dê; năm Thân thì vẽ ông Lưu dắt khỉ… Và bộ tranh ấy đã kết thúc vào năm 1987 (vì họa sĩ đã qua đời vào ngày 24/6/1988), gồm 14 bức (12 con giáp vòng một và 2 con giáp ở vòng hai, tức là có 2 con trâu và 2 con hổ). Bức tranh ngựa Bùi Xuân Phái tặng ông Lưu mà tôi giới thiệu ở đây được vẽ vào năm Mậu Ngọ 1978, là tranh màu nước trên giấy. Tôi gọi bộ tranh Bùi Xuân Phái tặng cho Trần Văn Lưu là bộ sưu tập “Huyền thoại “14” con giáp”.

* Xin chân thành cảm ơn bác sĩ Gérard Chapuis. Chúc ông và gia đình một mùa xuân mới an khang, thịnh vượng.

Trần Trung Sáng (thực hiện)