Ở buôn làng người Êđê, xuân về khi hạt lúa đã nằm yên trong “Jia” (chòi rẫy). Với anh Y Bây Kbuôr, buôn Kmrơng Prong A (phường Tân An) mùa xuân là một miền ký ức thẳm sâu, nơi tiếng chiêng của ông bác Y Dhơ Niê và ngọn lửa của cha Y Niên Niê vẫn hằng đêm sưởi ấm tâm hồn những người con của đại ngàn.

Trong căn nhà khang trang của gia đình, anh Y Bây Kbuôr ngồi đó, ánh mắt xa xăm như đang nhìn thấu về những năm 90 của thế kỷ trước - cái thời mà nhà sàn trong buôn còn ken dày và cuộc sống vẫn nương theo nhịp điệu của đất trời. Anh bảo, người Êđê xưa không dùng lịch. Họ nhìn trăng, nhìn gió, nhìn mùa mưa đi, mùa khô đến để biết lúc nào cần gieo hạt, lúc nào cần làm lễ tạ ơn.

Anh Y Bây Kbuôr (đứng thứ ba từ phải qua) trong hoạt động giới thiệu văn hóa buôn Kmrơng Prong A.

Ký ức đậm nét nhất của anh là những lễ cầu an, cúng sức khỏe. Ngày đó, với các lễ cúng nhà nào có điều kiện thì làm rình rang, mổ bò, mổ heo; nhà khó hơn thì mâm cơm, con gà. Nhưng dù lớn hay nhỏ, những dịp như vậy luôn là ngày hội của cả buôn làng. Bà con mang lúa, mang rượu ché đến chung vui. Các nghi lễ đều được khởi đầu bằng tiếng chiêng ngân vang khắp buôn làng, sau đó là phần hội theo “sức lo” của mỗi gia đình. Dưới nếp nhà sàn, các già làng bàn chuyện đại sự của buôn làng. Ngoài sân, các chàng trai cô gái hòa mình vào vũ điệu xoang bên ánh lửa bập bùng.

“Tất cả mọi việc đều phải bắt đầu từ tiếng chiêng. Và mùa xuân bắt đầu mùa lễ hội của buôn”, anh Y Bây Kbuôr khẳng định với một sự tôn nghiêm lạ kỳ. Trước khi một nghi lễ diễn ra, tiếng chiêng sẽ ngân lên đầu tiên, sau đó mới đến hồi trống dài báo hiệu. Tiếng chiêng là niềm vui, là sự kết nối giữa người đang sống và ông bà tổ tiên, thế giới tâm linh.

Trong ký ức của cậu bé Y Bây mười mấy tuổi năm nào, hình ảnh ông bác Y Dhơ Niê vẫn hiện lên đầy sống động. Ông Y Dhơ Niê người nhỏ nhưng khi ngồi vào vị trí số 3 trong dàn chiêng, ông trở thành một “nhạc trưởng” đầy quyền năng. Tiết tấu chiêng của ông huyền ảo đến mức người ta có thể nghe mãi mà không biết mỏi, không biết chán.

on trai anh Y Bây Kbuôr là Y Sắc Niê (thứ hai từ phải qua) tham gia hoạt động văn hóa tại Bảo tàng Đắk Lắk.

Anh nhớ cả những lần bị “gõ đầu” vì tội tò mò, dám cầm dùi gõ vào chiêng khi chưa được phép. Ngày ấy, kỷ luật của dàn chiêng nghiêm ngặt lắm. Người nhỏ tuổi không được tùy tiện ngồi vào ghế Kpan. Muốn học, phải đi theo xách chiêng cho các cụ, nghe các cụ “cảm âm” mà học theo. Cha anh - ông Y Niên Niê - cũng là một nghệ nhân đánh chiêng tài hoa. “Ngọn lửa ấy” cứ thế âm thầm truyền từ đời cha sang đời con, để rồi giờ đây, anh lại tiếp tục trao truyền tình yêu văn hóa truyền thống cho lớp trẻ.

* * *

Hơn hai nhiệm kỳ làm trưởng buôn Kmrơng Prong A, anh Y Bây Kbuôr là “người giữ lửa” văn hóa truyền thống. Anh trăn trở khi thấy các nghệ nhân lớn tuổi dần “đi về với tổ tiên”. Họ mang theo cả những kỹ thuật cảm âm, chỉnh chiêng tài hoa.

Các chính sách về bảo tồn văn hóa truyền thống của Đảng và Nhà nước đang làm “sống lại” giá trị văn hóa của người Êđê. Buôn Kmrơng Prong A đã được hỗ trợ kinh phí mua sắm chiêng, trang phục truyền thống…

Mùa xuân này, lòng anh Y Bây Kbuôr vui hơn khi thấy cậu con trai Y Sắc Niê đã bắt đầu cảm được nhịp chiêng. Từ một lần tình cờ “dựng bài” cho trường học đi thi lúc 10 tuổi, cái duyên với chiêng đã bén vào máu thịt của cậu nhóc Y Sắc Niê. Nhìn con trai biểu diễn say mê, anh Y Bây Kbuôr sung sướng như thấy lại hình ảnh của chính mình năm xưa xách chiêng theo chân các bậc trưởng bối của buôn.

Với Y Bây Kbuôr, bảo tồn văn hóa là khi đám trẻ trong buôn biết yêu tiếng chiêng, biết tự hào về chiếc áo truyền thống và biết trân trọng những giá trị mà cha ông đã chắt chiu qua bao mùa rẫy. Tự hào hơn là gia đình anh vẫn đang cùng bà con trong buôn và chính quyền địa phương nỗ lực kết nối những người có đam mê cồng chiêng bảo tồn và phát huy giá trị truyền thống qua các hoạt động sinh hoạt văn hóa.

Tiếng chiêng gọi mùa xuân năm nay dường như vang hơn, bởi nó không chỉ báo hiệu một mùa màng bội thu, mà còn là sự tiếp nối của một dòng chảy văn hóa sâu bền giữa đại ngàn Tây Nguyên hùng vĩ. 

Thanh Hường