Xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân là chủ trương lớn, xuyên suốt của Đảng và Nhà nước ta. Trong tiến trình đó, vấn đề tổ chức và thực thi quyền lực nhà nước giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Phân cấp, ủy quyền vì thế không chỉ là giải pháp quản lý nhà nước, mà còn là yêu cầu khách quan, tất yếu nhằm đảm bảo quyền lực nhà nước được tổ chức khoa học, hợp lý; phát huy hiệu lực, hiệu quả.

Chủ trương xây dựng nhà nước pháp quyền ở nước ta được đặt nền móng từ Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội năm 1991 (bổ sung, phát triển năm 2011) và ngày càng được hoàn thiện qua các văn bản của Đảng và hệ thống pháp luật.

Điều 2 Hiến pháp năm 2013 đã khẳng định: Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân; quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp. Nguyên tắc này đòi hỏi quyền lực không chỉ được xác định hợp hiến, hợp pháp mà còn phải được tổ chức hợp lý trong thực tiễn.

Nếu quyền lực tập trung quá mức sẽ dẫn đến quá tải, trì trệ; nếu phân tán thiếu kiểm soát sẽ phát sinh chồng chéo, buông lỏng trách nhiệm. Do đó, việc phân định thẩm quyền rõ ràng giữa các cấp, các ngành và ủy quyền hợp lý là yêu cầu tất yếu nhằm tổ chức thực hiện quyền lực một cách khoa học, minh bạch và hiệu quả. Quyền lực chỉ thực sự phát huy giá trị khi được giao đúng chủ thể, đúng phạm vi, gắn với trách nhiệm cụ thể và chịu sự kiểm soát bằng pháp luật.

Trong bối cảnh yêu cầu phát triển nhanh và bền vững, cùng với việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh và thực hiện tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, khối lượng công việc quản lý nhà nước ngày càng lớn, đa dạng và phức tạp. Thực tiễn đó đặt ra yêu cầu phải giao quyền chủ động nhiều hơn cho cấp dưới và các cơ quan chuyên môn, đồng thời vẫn bảo đảm tính thống nhất của quyền lực nhà nước. Chính trong yêu cầu này, phân cấp và ủy quyền trở thành cơ chế tổ chức quyền lực phù hợp với bản chất của nhà nước pháp quyền hiện đại.

Cán bộ Trung tâm Phục vụ hành chính công phường Tuy Hòa giải quyết thủ tục hành chính cho người dân sau sáp nhập chính quyền địa phương hai cấp. Ảnh: Việt An

Theo Luật Tổ chức Chính phủ năm 2025, phân cấp là việc cơ quan, người có thẩm quyền giao cho cơ quan, tổ chức, đơn vị hoặc cá nhân khác thực hiện liên tục, thường xuyên một hoặc một số nhiệm vụ, quyền hạn mà mình được giao, kèm theo các điều kiện bảo đảm thực hiện.

Trong khi đó, ủy quyền là việc cơ quan, tổ chức, người có thẩm quyền giao cho cơ quan, tổ chức, đơn vị hoặc cá nhân khác thực hiện trong thời gian xác định một hoặc một số nhiệm vụ, quyền hạn thuộc thẩm quyền của mình; đồng thời, cơ quan, tổ chức, người ủy quyền vẫn chịu trách nhiệm về kết quả thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn đã ủy quyền.

Thực hiện tốt phân cấp, ủy quyền sẽ góp phần khắc phục tình trạng chồng chéo, đùn đẩy trách nhiệm; rút ngắn quy trình xử lý công việc; nâng cao tính chủ động, sáng tạo của chính quyền địa phương và các cơ quan chuyên môn. Đồng thời, khi thẩm quyền được xác định minh bạch, cơ chế kiểm tra, giám sát và kiểm soát quyền lực cũng được thực hiện thuận lợi hơn, qua đó phòng ngừa tham nhũng, tiêu cực, tăng cường kỷ luật, kỷ cương hành chính.

Trong bối cảnh chuyển đổi số và cải cách thủ tục hành chính, việc phân cấp, ủy quyền hợp lý còn góp phần xây dựng nền hành chính chuyên nghiệp, hiện đại, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm phục vụ..

Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIV đã đưa ra định hướng phát triển đất nước trong giai đoạn 2026 - 2030 là “Tiếp tục đẩy mạnh xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân dưới sự lãnh đạo của Ðảng Cộng sản Việt Nam, đặt trong tổng thể công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng và hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh toàn diện”; trong đó, một trong các nhiệm vụ đột phá chiến lược là “đẩy mạnh phân cấp, phân quyền trong quản lý, quản trị phát triển giữa Trung ương và địa phương, phát huy vai trò tự chủ, tự chịu trách nhiệm của địa phương”.

Tại tỉnh Đắk Lắk, công tác phân cấp, ủy quyền được triển khai đồng bộ, toàn diện, gắn với việc sắp xếp tổ chức bộ máy. Theo đó, kể từ khi thực hiện việc sắp xếp tỉnh, UBND tỉnh, Chủ tịch UBND tỉnh đã ban hành 15 văn bản quy phạm pháp luật để thực hiện phân cấp cho chính quyền địa phương cấp xã và các sở, ban, ngành; đồng thời tăng cường ủy quyền cho giám đốc các sở, ngành trong nhiều lĩnh vực như: Nông nghiệp và môi trường, khoa học và công nghệ, tài chính, nội vụ… bằng các văn bản hành chính. Qua đó góp phần  nâng cao tính chủ động, linh hoạt, hiệu quả trong quản lý nhà nước ở địa phương.

Tuy nhiên, để phân cấp, ủy quyền thực sự hiệu quả, cần tiếp tục rà soát, hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ; gắn phân cấp với phân bổ nguồn lực, điều kiện thực hiện và cơ chế kiểm tra, giám sát phù hợp nhằm bảo đảm mỗi quyết định phân cấp, ủy quyền đều đúng thẩm quyền, đúng pháp luật và khả thi trong thực tiễn.

Xây dựng Nhà nước pháp quyền không chỉ là hoàn thiện hệ thống pháp luật mà còn là tổ chức quyền lực nhà nước một cách hợp lý và có kiểm soát. Trong tiến trình đó, phân cấp, ủy quyền là yêu cầu nội tại, tất yếu để bảo đảm quyền lực được thực thi đúng cấp, đúng thẩm quyền, đúng trách nhiệm. Khi quyền lực được trao phù hợp, được kiểm soát chặt chẽ và hướng tới phục vụ nhân dân, nhà nước pháp quyền mới thực sự được hiện thực hóa trong đời sống quản lý và phát triển đất nước.

Phan Hiền