Tại tỉnh Mondulkiri (Campuchia), nơi những cánh rừng già nối tiếp nhau hun hút, mùa khô nắng như thiêu đốt da thịt, còn mùa mưa nước lũ có thể xé toạc núi đồi, những bước chân cán bộ, chiến sĩ Đội K51, Bộ Chỉ huy Quân sự (CHQS) tỉnh Đắk Lắk vẫn lặng lẽ băng rừng, vượt suối thực hiện nhiệm vụ thiêng liêng: tìm kiếm, quy tập hài cốt quân tình nguyện và chuyên gia Việt Nam hy sinh trên đất bạn Campuchia qua các thời kỳ chiến tranh.

Ở đâu có thông tin liệt sĩ, ở đó có dấu chân Đội K51

Chiều muộn ở phum Ô Am, xã Sre Khtum, huyện Keosama (tỉnh Mondulkiri), ánh nắng cuối ngày xuyên qua những tán cây già, phủ xuống vùng đất sỏi đá hoang vắng một màu vàng úa. Dẫn đường cho tổ công tác Đội K51 là ông Điểu Khuynh, người dân địa phương đã ngoài 60 tuổi. Ông bảo, nhiều năm trước từng thấy dấu tích mộ bộ đội Việt Nam ở khu vực này.

Chỉ với một thông tin nhỏ như thế, những người lính Đội K51 lập tức lên đường. Khu vực nghi có mộ liệt sĩ gần như không còn lối đi, cây rừng xen đặc, dây leo chằng chịt, có đoạn anh em phải dùng dao phát mở đường từng mét một. Những hố hầm, hào, công sự cũ bị lá mục phủ kín khiến việc di chuyển vô cùng nguy hiểm.

Cán bộ, chiến sĩ Đội K51 vượt suối Ô Păm, xã Sre Khtum đi tìm mộ liệt sĩ.

Rồi những nhát cuốc đầu tiên vang lên giữa rừng già. Đất đá được đào xới suốt nhiều giờ liền, mồ hôi chảy thành dòng trên gương mặt sạm nắng của những người lính, có lúc cả tổ gần như kiệt sức vì nắng nóng. Thế nhưng không ai bỏ cuộc bởi trong suy nghĩ của họ, biết đâu chỉ sâu thêm vài tấc đất nữa thôi là đồng đội sẽ được tìm thấy. Tại tọa độ 13.38414 - 7.11457, khi lớp đất đỏ được bóc dần lên, một mảnh xương nhỏ bất ngờ lộ ra. Cả tổ công tác lặng người, không ai bảo ai, tất cả cùng quỳ xuống dùng tay gạt từng lớp đất mịn. Rồi những mảnh xương khác dần hiện ra cùng vài di vật đã hoen gỉ theo thời gian. Khoảnh khắc ấy, không khí bỗng im phăng phắc. Thiếu tá Y Phin Hmốk xúc động: “Chúng tôi luôn nghĩ rằng, tìm được hài cốt liệt sĩ cũng giống như tìm được người thân của mình. Bao nhiêu mệt nhọc đều tan biến hết. Chỉ mong sao các bác, các anh sớm được trở về quê hương".

Những bàn tay chai sần cẩn thận gom nhặt từng mẩu xương, từng chiếc cúc áo, mảnh tăng võng còn sót lại. Hài cốt liệt sĩ được gói bọc trang nghiêm trong lá cờ Tổ quốc mang theo từ Việt Nam sang. Nhiều chiến sĩ lặng lẽ, niềm vui tìm được đồng đội thiêng liêng đến nghẹn lòng.

Người dân địa phương cung cấp một nguồn tin quý giá: tại khu vực suối Ô Tôi, xã Đắk Đam, huyện Ô Răng trước đây từng phát hiện dấu tích mộ chí của bộ đội Việt Nam nhưng nay không còn nhớ rõ vị trí. Ngay trong đêm, Trung tá Nguyễn Văn Từ, Đội trưởng Đội K51 quyết định cử tổ công tác bám địa bàn. Đó là một trong những khu vực hiểm trở nhất của tỉnh Mondulkiri. Núi cao, suối sâu, rừng già âm u và đầy rẫy hiểm nguy. Mùa mưa, nước lũ đổ xuống cuồn cuộn như muốn cuốn phăng mọi thứ; mùa khô thì nắng cháy đến nghẹt thở.

Cán bộ, chiến sĩ Đội K51 đào tìm hài cốt liệt sĩ tại khu vực rừng huyện Ô Răng.

Anh em trong tổ địa bàn dựng lán tạm bên khe suối để ở lại dài ngày. Cuộc sống của tổ công tác gói gọn trong vài chiếc ba lô con cóc: gạo, cá khô, ít rau xanh mang theo, bộ quân phục bạc màu cùng cuốc, xẻng, dao phát. Một “Chiến dịch thần tốc tìm kiếm hài cốt liệt sĩ” được triển khai, ban ngày các cán bộ, chiến sĩ chia nhau đi tìm kiếm khắp các triền núi, khe suối, ban đêm lại quây quần bên ánh đèn pin, mở bản đồ quân sự cũ, đối chiếu tọa độ, lần giở từng thông tin lịch sử về các đơn vị từng chiến đấu tại khu vực này. Đại úy Y Nãi Drao có hơn 10 năm tham gia quy tập hài cốt liệt sĩ ở Campuchia nhớ lại: “Khi chúng tôi tới suối Ô Tôi vào tháng 3/2026, mọi dấu vết gần như đã bị xóa sạch. Địa hình thay đổi rất nhiều, có nơi trước kia là đường hành quân thì giờ thành khe suối sâu. Có nơi từng là bãi đất trống thì nay rừng cây mọc kín. Hài cốt liệt sĩ lại chôn cất phân tán, phần lớn không có sơ đồ mộ chí nên việc tìm kiếm vô cùng khó khăn”.

Ba ngày liên tục ăn ngủ trong rừng, tổ công tác đào xới hàng chục vị trí nghi vấn nhưng vẫn chưa có kết quả, nhiều người bắt đầu thấm mệt. Rồi đến một buổi chiều, dưới chân một gốc cây lớn bên suối, anh em tổ quy tập phát hiện ba hòn đá được xếp bất thường giữa lớp lá mục dày đặc. Linh cảm mách bảo đây có thể là dấu tích mộ liệt sĩ. Đến khi những bàn tay chai sần cẩn thận bóc tách từng lớp đất, một mảnh tăng võng mục nát dần lộ ra, rồi đến những mẩu xương đã ngả màu đất. Tổ quy tập dùng bay nhỏ, nhẹ nhàng gạt đất, chạm tay vào từng mẩu xương. Những di vật như dép cao su, cúc áo, lọ thuốc penicillin cũ kỹ được đặt riêng, lau sạch rồi gói bọc cẩn thận. Niềm vui nghẹn ngào bởi hơn 47 năm sau ngày hy sinh, người lính năm xưa cuối cùng cũng được đồng đội tìm thấy nơi rừng già.

Những người đi tìm ký ức

Trung tá Nguyễn Văn Từ, Đội trưởng Đội K51 cho biết, tỉnh Mondulkiri (Campuchia) có diện tích hơn 14.000 km² giáp các tỉnh Đắk Lắk, Lâm Đồng và Đồng Nai của Việt Nam. Địa bàn tìm kiếm của Đội K51 trải rộng trên nhiều huyện như Bátchanđa, Cônhét, Keosama, Ô Răng và thành phố Senmônôrum, mỗi nơi đều chất chứa biết bao ký ức chiến tranh.

Có những thông tin tưởng như rất rõ ràng nhưng khi tới nơi, địa hình đã thay đổi hoàn toàn. Có ngày cả đội nhận hàng chục nguồn tin nhưng không nguồn nào xác thực. Tuy vậy, phương châm của Đội K51 chưa bao giờ thay đổi “Ở đâu có thông tin về liệt sĩ, ở đó có dấu chân Đội K51”. Để tìm kiếm hiệu quả, đội phải chia thành nhiều tổ nhỏ, mang theo bản đồ, la bàn, máy định vị rồi tỏa đi từng phum, sóc gặp gỡ chính quyền và người dân. Nhiều chiến sĩ nói vui rằng họ không chỉ đi tìm hài cốt liệt sĩ mà còn đi tìm ký ức của chiến tranh.

Cán bộ, chiến sĩ Đội K51 đưa hài cốt liệt sĩ vừa quy tập được về nơi thờ cúng.

Mỗi khi tìm thấy hài cốt liệt sĩ, các anh đều cố gắng thu gom đầy đủ nhất những gì còn sót lại: một chiếc răng, mẩu xương nhỏ, chiếc cúc áo hay mảnh tăng võng… Tất cả đều được ghi chép tỉ mỉ về vị trí, thời gian cất bốc và di vật đi kèm và lấy mẫu sinh phẩm để khi về nước bàn giao toàn bộ cho Sở Nội vụ tỉnh Đắk Lắk phục vụ công tác xác minh danh tính sau này.

Ở nơi đóng quân tạm của Đội K51 giữa đất bạn Campuchia luôn có một bàn thờ nhỏ đặt trang nghiêm. Đại úy Nguyễn Đình Quý, người phụ trách thông tin liên lạc của đơn vị cũng là người hằng ngày chăm lo việc hương khói cho các liệt sĩ. Anh kể: “Ba ngày đầu tiên sau khi quy tập được hài cốt, đơn vị đều nấu cơm cúng các bác, các chú theo phong tục của dân tộc mình. Sau đó thì thắp hương, dâng hoa quả hằng ngày. Từ lúc tìm được hài cốt đầu tiên cho đến khi hành quân về nước, bàn thờ chưa bao giờ tắt nhang. Tuy không phải là quy định, nhưng đó là tình cảm, trách nhiệm thiêng liêng của cả đội”.

Mùa khô 2025 - 2026, Đội K51 đã quy tập được 27 hài cốt liệt sĩ. Đại tá Đỗ Văn Thiệu, Chính trị viên Đội K51 xúc động chia sẻ: “Kết quả mùa khô năm nay là thành quả của sự nỗ lực không biết mệt mỏi của toàn đội trong suốt nhiều tháng qua. Công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ không chỉ là nhiệm vụ, mà còn là tình cảm, là lương tâm và là mệnh lệnh từ trái tim”.

Phan Diệm