Chúng tôi về xã Sông Đốc (tỉnh Cà Mau) trong một buổi chiều gió cuối biển phương Nam thổi xao xác. Lòng bỗng nghe bồi hồi, lắng lại khi đứng trước Cụm tượng đài chuyến tàu tập kết ra Bắc - nơi bờ nam sông Đốc cách đây hơn 70 năm từng là điểm tập kết ra Bắc của hàng vạn người con miền Nam trong những năm tháng đất nước chia cắt.             

Con đường dẫn ra tượng đài hai bên là những hàng cây xanh, lá rung khẽ như thì thầm những câu chuyện cũ. Từ xa, hình dáng con tàu hiện lên vững chãi, hướng mũi ra biển lớn, như vẫn còn mang trong mình khát vọng ra đi vì một ngày trở về.

Hình tượng con tàu tại Cụm tượng đài Chuyến tàu tập kết ra Bắc. Ảnh: PetroTimes

Tôi đứng lặng dưới chân tượng đài thể hiện cách điệu hình dáng con tàu - biểu tượng của một thời lịch sử. Đó là thời điểm sau ký kết Hiệp định Genève 1954, khi đất nước tạm thời bị chia cắt thành hai miền.

Sự kiện tập kết năm 1954 được xem là cuộc chuyển dịch lực lượng có ý nghĩa vô cùng to lớn, đưa cán bộ, chiến sĩ, học sinh miền Nam ra miền Bắc lao động, học tập… nhằm đào tạo cán bộ cho cách mạng miền Nam, đưa miền Bắc tiến lên chủ nghĩa xã hội, làm hậu phương vững chắc tiến tới giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước. Tham gia những chuyến tàu tập kết ấy có những đồng chí sau này trở thành lãnh đạo cấp cao của Đảng và Nhà nước.

Tượng đài chuyến tàu tập kết ra Bắc là một quần thể kiến trúc được đầu tư quy mô, hài hòa giữa không gian cảnh quan ven biển. Toàn bộ công trình trải rộng trên diện tích hơn 10 ha, nằm ngay cửa biển Sông Đốc.

Từ ngoài vào là tuyến đường trải nhựa rộng rãi, dẫn khách tham quan đi qua khu vực bãi đậu xe, rồi dần mở ra không gian quảng trường thoáng đãng. Những hàng đèn chiếu sáng, vỉa hè lát đá và các lối đi bộ được bố trí chỉn chu, tạo cảm giác trang nghiêm mà vẫn gần gũi. Nổi bật ở trung tâm là tượng con tàu - hạng mục chính của công trình.

Con tàu được chế tác bằng đá granite, dài khoảng 25 m, cao hơn 10 m, bề thế như đang vươn mình ra biển lớn. Hai bên thân tàu là những bức phù điêu và nhóm tượng cũng bằng đá, tái hiện cảnh người dân, cán bộ, chiến sĩ trong giờ phút chia tay lên đường tập kết. Hình ảnh những cánh tay vẫy, những dáng đứng lưu luyến, những khuôn mặt khắc khoải… được khắc họa sống động, khiến người xem như nghe lại nhịp thở của một thời lịch sử.

Bao quanh tượng đài là quảng trường rộng lớn - nơi có thể tổ chức các hoạt động tưởng niệm, lễ kỷ niệm. Những mảng cây xanh, cụm cảnh quan và hình tượng sóng nước được bố trí đan xen, vừa làm mềm không gian đá, vừa gợi lên cảm giác biển khơi - nơi những con tàu năm xưa đã rẽ sóng ra đi.

Một điểm nhấn đặc biệt là các cầu dẫn (cầu cạn) nối từ đất liền ra khu vực tượng đài. Những nhịp cầu này không chỉ mang tính kết nối mà còn tạo cảm giác cho ta như đang bước dần ra “con tàu lịch sử”. Khi đi trên cầu, nhìn xuống là mặt nước mênh mang, người ta dễ hình dung lại cảnh bến sông năm xưa - nơi từng diễn ra những cuộc chia tay lặng lẽ mà sâu nặng nghĩa tình.

Gió từ biển thổi vào, mang theo vị mặn. Tôi chợt nghĩ, cũng chính cơn gió này, hơn 70 năm trước đã tiễn bước bao người lên đường. Có người là thanh niên mới lớn, có người đã là cha, là mẹ, có cả những em nhỏ theo gia đình tập kết. Họ mang theo hành trang giản dị: vài bộ quần áo, cuốn sổ tay, tấm hình gia đình… và một niềm tin sâu sắc rằng ngày trở về sẽ không xa. Tôi hình dung cảnh bến sông những năm 1954 - 1955: không khí vừa khẩn trương vừa lặng lẽ. Những ánh mắt dõi theo. Những cái nắm tay thật chặt. Những lời dặn dò nhiều khi chưa kịp nói hết đã phải chia xa. Có những giọt nước mắt rơi, nhưng người đi vẫn bước lên tàu - bởi họ hiểu, chuyến đi này không chỉ cho riêng mình. Mỗi con người bước lên tàu là một câu chuyện - về tình quê, về gia đình, về những ước mơ còn dang dở phải gửi lại phía sau.

Đứng trước tượng đài hôm nay, chúng tôi thấy lòng mình lắng xuống, vẫn còn vang vọng những âm thanh của quá khứ. Tôi bước chậm quanh tượng đài, đọc những dòng chữ khắc ghi. Mỗi cái tên, mỗi con số đều không vô tri. Đó là dấu ấn của một thế hệ đã chấp nhận rời xa quê hương vì nhiệm vụ lịch sử - tập kết ra Bắc để xây dựng hậu phương vững mạnh, tiếp tục đấu tranh cho độc lập và thống nhất đất nước.

Đến thăm nơi này giúp chúng tôi hiểu thêm một phần lịch sử và biết trân trọng hơn những gì đang có. Những bình yên hôm nay không phải là tự nhiên mà được đánh đổi bằng biết bao chia ly, mất mát của những thế hệ năm xưa.

Mai Lý