Trong bối cảnh thị trường quốc tế ngày càng khắt khe về tiêu chuẩn chất lượng, Đắk Lắk đang nỗ lực số hóa và xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc sầu riêng.

Đây được xem là bước đi chiến lược để bảo vệ thương hiệu và nâng cao vị thế cho loại trái cây đặc sản trên bản đồ nông sản toàn cầu.

Những "lỗ hổng" về quản trị ngành hàng

Đắk Lắk hiện có diện tích sầu riêng lớn nhất cả nước với khoảng 44.900 ha, chiếm 21,7% tổng diện tích sầu riêng toàn quốc, trong đó có 269 vùng trồng với khoảng 7.400 ha và 40 cơ sở đóng gói đã được cấp mã số. Riêng về cơ sở đóng gói sầu riêng đông lạnh, trên địa bàn tỉnh có 16 đơn vị được Tổng cục Hải quan Trung Quốc phê duyệt mã số xuất khẩu.

Sầu riêng quả tươi của tỉnh đã xuất khẩu sang nhiều thị trường như: Trung Quốc, Thái Lan, Nhật Bản, Mỹ với kim ngạch năm 2025 đạt khoảng 1,1 tỷ USD. Sầu riêng Đắk Lắk đã khẳng định được thương hiệu và chất lượng trên thị trường; trở thành một trong những ngành hàng có tốc độ tăng trưởng và xuất khẩu mạnh mẽ nhất của tỉnh Đắk Lắk.

Việc triển khai hệ thống truy xuất nguồn gốc sầu riêng thống nhất toàn quốc sẽ giúp hoạt động xuất khẩu sầu riêng minh bạch hơn.

Tuy nhiên, sự tăng trưởng phi mã này cũng bộc lộ những "lỗ hổng" lớn về quản trị ngành hàng. Diện tích sầu riêng được cấp mã số vùng trồng xuất khẩu trên địa bàn tỉnh hiện chỉ đạt khoảng 17,5% tổng diện tích. Hệ thống truy xuất nguồn gốc vẫn còn mang tính chất rời rạc; phần lớn các doanh nghiệp tự xây dựng dữ liệu riêng, thiếu sự liên thông đồng bộ. Điều này dẫn đến nguy cơ mạo danh mã số vùng trồng, gây khó khăn cho công tác quản lý và làm giảm uy tín của nông sản Việt Nam khi có các cảnh báo về an toàn thực phẩm từ nước nhập khẩu.

Theo phân tích của ông Nguyễn Văn Long, Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), việc triển khai truy xuất nguồn gốc sầu riêng đang vướng phải bốn "điểm nghẽn" chính, đó là: chưa có sự thống nhất xuyên suốt trong quy trình từ sản xuất, đóng gói đến xuất khẩu giữa các đơn vị; sự liên kết dữ liệu giữa ngành nông nghiệp và các đơn vị công an, hải quan vẫn đang trong quá trình hoàn thiện, chưa tạo thành một dòng chảy thông tin thông suốt; thông tin về sản xuất chưa được kết nối giữa Trung ương, địa phương và doanh nghiệp. Bên cạnh đó, phần lớn nông dân tại các xã chuyên canh sầu riêng còn hạn chế về kỹ năng công nghệ, trong khi chi phí đầu tư ban đầu cho các hệ thống phần mềm chuyên sâu tương đối cao.

Xây dựng hệ sinh thái dữ liệu minh bạch

Để tháo gỡ những khó khăn trên, Đắk Lắk và các cơ quan chuyên môn đã xác định lộ trình cụ thể nhằm hiện đại hóa ngành hàng sầu riêng.

Một trong những giải pháp trọng tâm là việc Bộ Nông nghiệp và Môi trường thống nhất sử dụng hệ thống CheckVn (checkvn.mae.gov.vn) làm nền tảng truy xuất nguồn gốc nông sản thống nhất trên toàn quốc, sẽ vận hành từ ngày 1/7/2026. Hệ thống này cho phép ghi nhận toàn bộ thông tin từ vùng trồng, quy trình sản xuất, đến chế biến và phân phối. Khi mỗi lô hàng được gắn với “hồ sơ số”, việc kiểm tra, truy vết và xác định trách nhiệm sẽ nhanh chóng, minh bạch hơn so với cách quản lý thủ công trước đây. Hệ thống này sẽ cho phép dữ liệu "sinh ra một lần nhưng sử dụng cho nhiều mục đích", liên thông trực tiếp với Nền tảng dữ liệu quốc gia.

Nông dân Đắk Lắk thu hoạch sầu riêng vụ năm 2025.

Bà Đặng Thị Thủy, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường cho rằng: việc triển khai thí điểm Hệ thống truy xuất nguồn gốc quả sầu riêng tại khu vực Tây Nguyên là một bước đi chiến lược nhằm chuẩn hóa quy trình sản xuất, quản lý chất lượng từ vườn trồng đến tay người tiêu dùng. Hệ thống này không chỉ giúp minh bạch hóa thông tin sản phẩm mà còn góp phần xây dựng niềm tin, nâng cao uy tín cho thương hiệu sầu riêng Việt Nam trên thị trường quốc tế, đồng thời phòng tránh nạn hàng giả, hàng nhái, kém chất lượng trên thị trường.

Tuy nhiên, để hệ thống này vận hành hiệu quả, thách thức lớn nhất không nằm ở công nghệ mà ở thay đổi thói quen sản xuất. Nông dân phải làm quen với nhật ký điện tử, tuân thủ quy trình; doanh nghiệp phải đầu tư và minh bạch dữ liệu; chính quyền địa phương đóng vai trò hướng dẫn, giám sát. Hiện địa phương đang tích cực phối hợp với các cơ quan liên quan hoàn thiện dữ liệu hệ thống để có thể ứng dụng đồng bộ và rộng rãi.

Theo đánh giá của Hiệp hội Sầu riêng Đắk Lắk, việc triển khai hệ thống truy xuất nguồn gốc của Bộ Nông nghiệp và Môi trường là vô cùng cần thiết và quan trọng trong bối cảnh hiện nay. Điểm khác biệt lớn nhất là thay vì chỉ quản lý theo mã vùng trồng như trước, hệ thống mới sẽ chi tiết hóa đến từng nông hộ. Điều này giúp kiểm soát chặt chẽ vấn đề vệ sinh an toàn thực phẩm một cách toàn diện. Đây là lợi thế rất lớn cho doanh nghiệp khi thu mua, giúp họ xác định chính xác xuất xứ và nâng cao trách nhiệm quản lý. Đồng thời, đây là điều kiện tiên quyết để thông quan và chứng minh năng lực hàng hóa của doanh nghiệp khi vươn ra thị trường xuất khẩu.

Ông Lê Anh Trung, Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng Đắk Lắk cho biết, hiện Hiệp hội đang phối hợp với các doanh nghiệp triển khai thí điểm, tiến tới hoàn thiện hệ thống này. Bước đầu, lấy một doanh nghiệp làm thí điểm xuyên suốt để hiệu chỉnh các điều kiện kỹ thuật, sau đó mới tiến hành nhân rộng. Việc chủ động phối hợp với doanh nghiệp để truy xuất nguồn gốc sản phẩm và tham gia chuỗi liên kết không chỉ là yêu cầu từ thị trường mà còn là trách nhiệm của vùng trồng trong việc giữ vững uy tín thương hiệu sầu riêng Đắk Lắk.

Theo Vụ Khoa học và Công nghệ, hệ thống truy xuất nguồn gốc quốc gia đang được triển khai thí điểm với ngành sầu riêng trước khi áp dụng rộng rãi từ ngày 1/7/2026. Đây được xem là bước chuyển từ quản lý sản xuất truyền thống sang quản trị bằng dữ liệu - nền tảng quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh của nông sản Việt Nam. Khi hệ thống truy xuất nguồn gốc được triển khai đồng bộ, mỗi sản phẩm sẽ có “lý lịch” rõ ràng, minh bạch từ gốc.

Minh Thuận