Trong dòng chảy đô thị hóa, "buôn trong phố" - những không gian sinh sống truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số đang đứng trước áp lực chuyển đổi. Bảo tồn bản sắc hay biến buôn làng thành động lực kinh tế? Bài toán này đòi hỏi chiến lược quy hoạch phải ưu tiên đúng tầm, giữ vững bản sắc đại ngàn giữa lòng đô thị.

Hạt nhân của đô thị giàu bản sắc

Theo Quyết định phê duyệt Quy hoạch chung đô thị Buôn Ma Thuột đến năm 2050, quy mô lập quy hoạch rộng khoảng 37.738 ha. Đồ án đặt mục tiêu dự báo đến năm 2035, dân số đạt khoảng 550.000 - 658.000 người và tầm nhìn đến năm 2050 là 750.000 - 1.025.000 người.

Với sự gia tăng quy mô lớn, đô thị Buôn Ma Thuột được định hướng phát triển theo mô hình đa cực, đa trung tâm, hình thành các cực tăng trưởng chuyên biệt. Trong không gian phát triển đó, điểm nhấn khác biệt và mang tính nhận diện cao nhất của đô thị không chỉ nằm ở những khối kiến trúc hiện đại mà chính là sự hiện diện của 32 buôn làng truyền thống đan xen trong lòng phố.

Không gian buôn làng truyền thống là một trong những giá trị đặc trưng của Buôn Ma Thuột. Định hướng quy hoạch chỉ rõ việc bảo tồn nguyên trạng cấu trúc không gian, kiến trúc nhà dài, bến nước tại các buôn làng truyền thống trong đô thị. Đồ án nhấn mạnh việc phát huy giá trị các buôn làng truyền thống, công trình kiến trúc có giá trị và không gian cộng đồng lâu đời.

Điều này được hiện thực hóa bằng cách tổ chức không gian gắn với đa dạng sinh thái, xác định không gian mở bao gồm hệ thống suối nguồn, hành lang xanh là khung cấu trúc tự nhiên của đô thị. Hơn nữa, việc thiết lập các vùng kiểm soát nghiêm ngặt đối với không gian sinh thái, quỹ đất nông nghiệp và khu vực di sản văn hóa, buôn làng truyền thống đã được đặt ra như một giới hạn đỏ trong quy hoạch.

Buôn Akŏ Dhông, một trong những buôn du lịch cộng đồng tiêu biểu tại tỉnh Đắk Lắk. Ảnh: Vạn Tiếp

Đồng chí Lương Nguyễn Minh Triết, Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy, Trưởng Đoàn ĐBQH tỉnh nhấn mạnh: Buôn Ma Thuột phải phát triển hiện đại nhưng không đánh mất bản sắc. Đô thị này không cần sao chép mô hình của những thành phố lớn mà cần tạo dấu ấn riêng từ không gian đại ngàn, từ văn hóa cà phê, từ văn hóa các dân tộc Tây Nguyên và hệ sinh thái cao nguyên. Phải quan tâm bảo tồn không gian buôn làng, nhà dài, bến nước, văn hóa cồng chiêng, hỗ trợ nghệ nhân truyền dạy văn hóa truyền thống, phát triển du lịch cộng đồng để người dân trực tiếp tham gia và hưởng lợi.

Có thể thấy, trong chiến lược đa cực, buôn làng được định vị là hạt nhân của đô thị sinh thái, giàu bản sắc. Các nguyên tắc tổ chức không gian của buôn làng như tính cộng đồng, tính mở, sự hòa hợp với thiên nhiên cần được nghiên cứu và chuyển hóa thành ngôn ngữ thiết kế cho đô thị hiện đại. Các khu đô thị mới cần ưu tiên hình thành cụm không gian cộng đồng, sân sinh hoạt chung nhằm tạo điều kiện cho các hoạt động giao lưu xã hội tương tự như không gian cộng đồng trong các buôn làng truyền thống. Những yếu tố văn hóa cồng chiêng, nghề thủ công, văn hóa cà phê phải được lồng ghép tinh tế vào các không gian công cộng và công trình biểu tượng của đô thị.

Cần cân bằng giữa bảo tồn và phát triển

Dù đã có định hướng rõ ràng trên bản đồ quy hoạch, thực tiễn "buôn trong phố" vẫn đang đối mặt với sức ép khổng lồ từ hạ tầng cơ sở. Khi không gian đô thị mở rộng, giao thông, xử lý nước thải, rác thải và nhiều công trình thiết yếu phục vụ đô thị vượt qua ranh giới hành chính của một phường. Sự phát triển đan xen giữa các khu đô thị mới và buôn làng hiện hữu đòi hỏi sự định giá trị tương xứng, biến văn hóa thành sinh kế thay vì chỉ bảo tồn tĩnh.

Ông Lê Hùng, Phó Giám đốc Sở Xây dựng nhận định: Đối với các khu vực có giá trị văn hóa, cảnh quan và buôn làng truyền thống, cần kết hợp chỉnh trang đô thị với bảo tồn không gian sinh hoạt cộng đồng, kiến trúc bản địa và các giá trị văn hóa đặc trưng; gắn phát triển du lịch với sinh kế của người dân, bảo đảm hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, tiến bộ xã hội và bảo vệ môi trường.

Thực tế, quy hoạch đã định hướng phát triển các sản phẩm du lịch khám phá thiên nhiên, du lịch trải nghiệm và du lịch văn hóa gắn với bản sắc Tây Nguyên đối với hành lang sông Sêrêpốk. Việc trải nghiệm đời sống buôn làng, khám phá văn hóa cồng chiêng, thưởng thức ẩm thực địa phương sẽ góp phần tạo nên những sản phẩm du lịch đặc trưng, khác biệt. Từ đó, Buôn Ma Thuột không chỉ là điểm dừng chân ngắn hạn mà có thể trở thành điểm đến lưu trú dài ngày, nâng cao hiệu quả kinh tế du lịch.

Sản phẩm du lịch cũng đang từng bước được đa dạng hóa tại các điểm đến như Khu du lịch hồ Ea Kao, Khu du lịch văn hóa cộng đồng Kô Tam. Bên cạnh các trung tâm quy mô lớn, quy hoạch định hướng phát triển hệ thống các điểm du lịch trải nghiệm chuyên đề gắn với thế mạnh đặc trưng là cà phê và văn hóa buôn làng, từng bước hình thành "Bản đồ Thành phố Cà phê" với mạng lưới điểm đến đa dạng.

Các nghệ nhân biểu diễn cồng chiêng phục vụ du khách tại buôn Akô Dhông. Ảnh: Minh Minh

Điển hình cho hướng đi này là phường Ea Kao, với 10 buôn đồng bào dân tộc thiểu số và diện tích khoảng 1.900 ha cà phê đạt sản lượng trên 5.000 tấn. Địa phương này đang đứng trước cơ hội lớn khi tỉnh định hướng thu hút các dự án sân golf và biệt thự nghỉ dưỡng đẳng cấp về khu vực. Ông Đỗ Đức Hà, Chủ tịch UBND phường Ea Kao, chia sẻ: “Chúng tôi không muốn Ea Kao chỉ trở thành một điểm đến check-in, đông khách trong chốc lát rồi thôi mà chúng tôi muốn hướng tới xây dựng một điểm đến du lịch nghỉ dưỡng có bản sắc, có dịch vụ đủ chất lượng để giữ chân du khách trong nước và quốc tế. Nơi đây sẽ là điểm đến trải nghiệm độc đáo với các giá trị văn hóa độc đáo của 10 buôn đồng bào dân tộc thiểu số, gắn với văn hóa cà phê, nhất là cà phê đặc sản Việt Nam".

Đồ án quy hoạch chung đến năm 2050 đã đặt nền móng vững chắc nhưng để "buôn trong phố" thực sự được ưu tiên đúng tầm, cần đưa hạ tầng khung đi trước mở đường, tạo điều kiện cho các dự án kết nối. Quan trọng nhất là trao quyền và tạo sinh kế bền vững để đồng bào dân tộc thiểu số trực tiếp làm chủ, giữ gìn và phát huy giá trị di sản giữa nhịp sống đô thị hiện đại. Cân bằng giữa bảo tồn và phát triển chính là thước đo cho sự thành công của quy hoạch Buôn Ma Thuột trong kỷ nguyên mới.

Minh Thuận – Minh Thông