Hiệp ước phòng thủ chung vừa ký tại Mecca giữa Saudi Arabia, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan đang phát đi tín hiệu đáng chú ý về cách các nước Trung Đông nhìn nhận vai trò an ninh của Mỹ.

Một hiệp ước phòng thủ chung mới giữa Saudi Arabia, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan đang đặt ra những câu hỏi về sự thay đổi trong cục diện địa chính trị Trung Đông, khi những hệ lụy từ cuộc chiến Mỹ-Israel với Iran khiến một số quốc gia tìm kiếm các cơ chế mới nhằm bảo đảm an ninh. Tuy vậy, theo Al Jazeera, các nước đối tác trong khu vực chỉ đang tìm kiếm những phương án an ninh thay thế để bổ sung, chứ chưa phải từ bỏ sự hỗ trợ của Mỹ.

Trong ảnh, từ trái sang, Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ, Recep Tayyip Erdogan, Thái tử Saudi Arabia, Mohammed bin Salman và Thủ tướng Pakistan, Shehbaz Sharif sau lễ ký tại Cung điện Al-Safa. Ảnh: Anadolu

Hiệp ước, được gọi là Thỏa thuận Phòng thủ chung Mecca, được ký tại thành phố Mecca của Saudi Arabia ngày 7/8.

Theo tuyên bố sau cuộc gặp, thỏa thuận nhằm củng cố khả năng răn đe tập thể trước bất kỳ hành động gây hấn nào, đồng thời quy định rằng một cuộc tấn công vũ trang nhằm vào bất kỳ quốc gia nào trong ba nước sẽ được coi là cuộc tấn công nhằm vào cả ba.

Thỏa thuận cũng bao gồm việc tăng cường hợp tác quốc phòng trên nhiều lĩnh vực giữa ba nước.

Dù chưa rõ thỏa thuận sẽ được triển khai trên thực tế như thế nào, các nhà phân tích cho rằng động thái này cho thấy những hoài nghi ngày càng lớn về độ bền vững của các cam kết an ninh mà Mỹ dành cho khu vực.

Kristian Coates Ulrichsen, chuyên gia Trung Đông tại Viện Baker thuộc Đại học Rice, nhận định các quốc gia trong khu vực đã ngày càng nghi ngờ độ tin cậy của quan hệ đối tác an ninh với Mỹ trong hơn một thập kỷ qua.

Theo ông, việc Mỹ bắt đầu tiến hành các hoạt động quân sự nhằm vào Iran, cách cuộc chiến diễn ra sau đó cũng như những nỗ lực đàm phán lúc có lúc không đã càng làm gia tăng những lo ngại này, đồng thời thúc đẩy các nước đẩy nhanh việc đa dạng hóa quan hệ an ninh và quốc phòng.

Tuy nhiên, ông Ulrichsen cho rằng việc xây dựng các hiệp ước quốc phòng mới có lẽ không nhằm thay thế hay gạt Mỹ ra ngoài, mà nhằm tạo thêm các lựa chọn chiến lược và chính sách.

Bản đồ Thổ Nhĩ Kỳ, Saudi Arabia và Pakistan trong khu vực. Ảnh: Anadolu

Vai trò của Mỹ giữa biến động do cuộc chiến Iran

Chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump chưa đưa ra bình luận về Hiệp ước Mecca, song các nhà phân tích cho rằng đây là nỗ lực của ba nước nhằm điều chỉnh vị thế sau những biến động do cuộc chiến với Iran gây ra.

Sina Toossi, chuyên gia tại Trung tâm Chính sách Quốc tế, nhận định đây là một trong những dấu hiệu địa chính trị quan trọng đầu tiên cho thấy trật tự khu vực đang được định hình lại sau cuộc chiến Mỹ-Israel với Iran.

Theo ông, ý nghĩa của thỏa thuận không nằm quá nhiều ở việc hình thành một liên minh quân sự chính thức, mà ở thông điệp cho thấy các quốc gia trong khu vực đang đánh giá lại các phương án bảo đảm an ninh của mình.

Ông Toossi nhấn mạnh mối quan hệ đồng minh lâu đời giữa Mỹ và Saudi Arabia. Trong nhiều thập kỷ, hai nước duy trì quan hệ chặt chẽ dựa trên những lợi ích an ninh chung. Tuy nhiên, thỏa thuận mới có thể cho thấy Riyadh đang muốn mở rộng mạng lưới đối tác an ninh.

“Thay vì chủ yếu dựa vào Washington, Saudi Arabia dường như đang mở rộng các quan hệ đối tác an ninh và đặt nền móng cho những cơ chế an ninh nội vùng lớn hơn”, chuyên gia Toossi nói. Theo ông, đây có lẽ là điểm đáng chú ý nhất.

Truyền thông cũng đưa tin các đối tác của Mỹ ở Trung Đông thất vọng vì chính quyền Tổng thống Trump phát động cuộc chiến với Iran hồi tháng 2 mà dường như chưa tính đầy đủ đến những tác động đối với các đồng minh trong khu vực.

Các lực lượng Iran đã tiến hành nhiều đợt tấn công bằng tên lửa và thiết bị bay không người lái nhằm vào các cơ sở quân sự của Mỹ tại Trung Đông, gây thương vong cho những người không trực tiếp tham chiến. Iran cũng nhằm vào các cơ sở hạ tầng dân sự, trong đó có các cơ sở năng lượng và khử mặn nước.

Quyết định đóng cửa eo biển Hormuz của Tehran, tuyến đường huyết mạch đối với hoạt động xuất khẩu năng lượng của khu vực, cũng gây tổn thất lớn cho các nền kinh tế địa phương.

Dù hứng chịu các cuộc tấn công dữ dội từ Mỹ và Israel, Iran phần lớn vẫn duy trì được khả năng hạn chế hoạt động đi lại qua eo biển Hormuz. Trong khi đó, Washington gặp khó khăn trong việc cung cấp đủ đạn dược phòng không cho các đối tác, một phần đáng kể trong số đó đã được chuyển cho Israel.

“Răn đe mang tính chuẩn mực”

Trong bối cảnh cuộc chiến khiến tình hình thay đổi, sự phụ thuộc lâu nay của khu vực vào Washington về mặt an ninh ngày càng chịu nhiều sức ép.

Trang Al Jazeera dẫn lời ông Brett McGurk, người từng đóng vai trò quan trọng trong việc hoạch định chính sách Trung Đông dưới thời cựu Tổng thống Joe Biden, mô tả đây là một “kỷ nguyên Trung Đông đầy biến động, như một trang giấy trắng”.

Tuy nhiên, các nhà phân tích cho rằng thỏa thuận an ninh được ký hôm 7/8 nên được nhìn nhận chủ yếu như một nỗ lực bổ sung hợp tác an ninh khu vực với các quốc gia khác và răn đe Iran.

Yasmine Farouk, chuyên gia tại Nhóm Khủng hoảng Quốc tế, cho rằng cả ba nước đều là đối tác của Mỹ và đều hiểu rằng không có khuôn khổ nào có thể thay thế Mỹ.

Bà cũng cảnh báo không nên xem thỏa thuận là bước đi hướng tới một cuộc đối đầu lớn hơn với Iran.

Bà Farouk chỉ ra rằng cả Saudi Arabia, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan nhìn chung đều kêu gọi hòa giải và giảm căng thẳng kể từ khi Mỹ và Israel bắt đầu các cuộc tấn công nhằm vào Iran hồi cuối tháng 2.

Điểm chung của ba nước, theo bà, là không muốn khu vực tiếp tục leo thang căng thẳng. Vì vậy, ý nghĩa quan trọng của thỏa thuận có thể nằm ở điều mà bà gọi là “răn đe mang tính chuẩn mực”.

Cũng theo nữ chuyên gia này, sau cuộc chiến, Iran đã trở nên cứng rắn hơn và tự tin hơn vào khả năng sử dụng vũ lực để thúc đẩy các mục tiêu của mình. “Ở đây có một góc nhìn dài hạn về hợp tác chiến lược, chứ không chỉ là hiệu ứng răn đe”, bà nói.

Theo TTXVN