Tại Diễn đàn “Di sản cà phê thế giới: Từ những truyền thống đa dạng đến di sản sống chung của nhân loại” mới đây, các chuyên gia đã đưa ra một sự liên tưởng thú vị: cà phê không chỉ là một loại thức uống mà còn là “ký ức văn hóa dạng lỏng” (liquid cultural memory). Ý tưởng này khiến hạt cà phê không chỉ đơn thuần là một sản phẩm nông nghiệp mà ẩn sau đó là cả một câu chuyện lịch sử và văn hóa.

Quả thật, khi thưởng thức một tách cà phê, nếu chỉ dừng lại ở vị đắng, hương thơm hay hàm lượng caffeine thì giá trị của nó sẽ luôn bị giới hạn trong những tiêu chuẩn kỹ thuật. Nhưng nếu người ta biết rằng trong đó là lịch sử hơn trăm năm du nhập và thích nghi với vùng đất bazan của một loại cây ngoại nhập, là tri thức canh tác của người Êđê, M’nông, là nhịp sống của những buôn làng gắn với mùa vụ… thì tách cà phê ấy đã trở thành một “ký ức văn hóa dạng lỏng”.

Cà phê Việt Nam có thể kể câu chuyện về cộng đồng, về lòng kiên nhẫn và nghệ thuật thưởng thức. Ảnh: Nguyễn Gia

Để cà phê kể chuyện về lịch sử trăm năm của mình chính là giải pháp truyền thông hữu hiệu giúp nâng tầm giá trị của loại nông sản đặc trưng này. Hiện nay, câu chuyện của cà phê Đắk Lắk đã bước đầu được kể qua những sự kiện như Lễ hội Cà phê Buôn Ma Thuột (được tổ chức hai năm một lần) hoặc ở những hoạt động của các doanh nghiệp. Tuy nhiên, cách kể vẫn còn rời rạc, tản mạn khiến câu chuyện chưa có sức lan tỏa mạnh mẽ.

Phải làm sao để mỗi hướng dẫn viên, người dân các buôn làng, các doanh nghiệp có thể kể/truyền tải hoặc xây dựng các chiến dịch truyền thông lớn về hành trình của cây cà phê từ khi du nhập đến khi được "nội sinh hóa" bởi tri thức của người Êđê, M’nông; về văn hóa thưởng thức cà phê với không gian đặc trưng hay những biến tấu pha chế thú vị rất đỗi Việt Nam… Cần lan tỏa câu chuyện của cà phê bằng những ứng dụng công nghệ hiện đại: bản đồ số “hành trình ký ức” (khi khách hàng quét mã QR trên bao bì, họ sẽ được dẫn đến một bản đồ ảo hiển thị chính xác vườn rẫy, hình ảnh 360 độ về quá trình chế biến thủ công của nông hộ đó); hộ chiếu số (không chỉ truy xuất nguồn gốc kỹ thuật của cà phê và các loại nông sản mà còn lưu giữ "hồ sơ văn hóa" của cộng đồng sản xuất); thực tế ảo AR/VR (tái hiện không gian thưởng thức cà phê tại nhà dài hay các nghi lễ cúng gắn với nông nghiệp ngay tại các điểm bán)...

TS. Win Yuan Shih - một nhà khoa học đến từ Hoa Kỳ đã chia sẻ cảm nhận rằng, văn hóa cà phê Việt Nam không đơn thuần là câu chuyện về thức uống mà còn là câu chuyện về cộng đồng, về lòng kiên nhẫn và nghệ thuật thưởng thức từng khoảnh khắc; là câu chuyện về một dân tộc đã tiếp nhận một sản phẩm nhập ngoại thời thuộc địa và biến chuyển nó thành một thứ hoàn toàn của riêng mình - một biểu tượng sống động của sự kiên cường, khả năng thích ứng và bản sắc. Do đó, theo bà Nguyễn Thị Hoa Xinh (Công ty cổ phần Truyền thông và sản xuất phim Nam Thiên), khi cà phê kể chuyện, nó không chỉ phản ánh văn hóa mà còn tham gia vào quá trình kiến tạo và định hình cách Việt Nam được nhận diện trên trường quốc tế.

Không chỉ cà phê, các loại nông sản như sầu riêng, tiêu, mắc ca… và các sản phẩm OCOP khác của Đắk Lắk cũng có những câu chuyện của riêng mình. Nếu có thể xây dựng những tour, tuyến trải nghiệm quá trình sản xuất, chế biến nông sản gắn chặt với câu chuyện của những loại nông sản ấy đan xen với những nét văn hóa đặc trưng địa phương liên quan sẽ giúp du khách không chỉ cảm nhận, thưởng thức nông sản, vùng đất và con người bằng thị giác và vị giác mà còn bằng chiều sâu cảm xúc - thứ khiến người ta nhớ và quay lại. Khi ấy, các loại nông sản đặc trưng của Đắk Lắk không chỉ “được trưng bày” mà còn truyền tải giá trị văn hóa của vùng đất qua những câu chuyện kể của chính mình.

Thực tế cho thấy, kể chuyện (storytelling) đóng vai trò trung tâm trong các chiến lược truyền thông hiệu quả. Và khi câu chuyện ấy được kể bằng những hình thức đa dạng, sống động kết hợp với xây dựng sản phẩm trải nghiệm thực tế, giá trị của nông sản Đắk Lắk sẽ được nâng lên bởi khi đó chúng ta không chỉ bán nông sản mà còn bán cả những câu chuyện, ký ức, những giá trị tinh thần khó mà định lượng.

Hồng Hà