Mới đây, trên mạng xã hội diễn ra cuộc tranh luận sôi nổi trước thông tin nhiều nhà thầu xây dựng “khát” lao động, trong khi không ít lao động phổ thông từ chối công việc phụ hồ với mức thu nhập khoảng 400.000 đồng/ngày.

Tình trạng “khát” lao động phổ thông không chỉ diễn ra ở thành thị, ở các công trường, nhà máy mà còn xảy ra ở nông thôn, trên các vườn rẫy, chuồng trại.

Chẳng hạn, mùa thu hoạch tiêu mới đây, rất nhiều nhà vườn ở Đắk Lắk không thể tìm được nhân công thu hoạch dù trả công từ 350.000 - 500.000 đồng/người/ngày. Theo một khảo sát cung - cầu lao động tại tỉnh Đắk Lắk của Trung tâm Dịch vụ việc làm tỉnh, nhu cầu tuyển dụng lao động giản đơn, lao động phổ thông nhiều nhất song số người trong nhóm này có nhu cầu tìm việc chỉ chiếm chưa đến 40%.

Tìm hiểu thông tin về Sàn giao dịch việc làm quốc gia được triển khai tại Trung tâm Dịch vụ việc làm Đắk Lắk. Ảnh: Gia Nguyên

Trong khi đó, một thực tế khác cũng đang hiển hiện: Theo công bố của Cục Thống kê (Bộ Tài chính) hồi tháng 1/2026, vào quý 4/2025, Việt Nam có đến 1,4 triệu thanh niên không có việc làm và không tham gia học tập, đào tạo, chiếm 10,2% tổng số thanh niên.

Nhìn bề ngoài, đây là một nghịch lý: nơi cần lao động thì không tuyển được người, trong khi người lao động lại không có việc làm. Tuy nhiên, nếu xem xét một cách toàn diện, có thể thấy đây là biểu hiện của sự lệch pha cung - cầu lao động, xuất phát từ nhiều nguyên nhân đan xen.

Trước hết, chất lượng việc làm phổ thông hiện nay còn nhiều hạn chế. Phần lớn công việc phụ hồ, lao động nông nghiệp mang tính thời vụ, nặng nhọc, tiềm ẩn rủi ro cao nhưng lại thiếu các yếu tố bảo đảm như hợp đồng lao động, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm tai nạn. Có thể thấy, xu hướng chung của người lao động là ưu tiên việc làm ổn định, có bảo đảm an sinh, thay vì chỉ dựa vào mức thu nhập tính theo ngày công. Vì vậy, dù tiền công không thấp nhưng tổng thể điều kiện làm việc chưa đủ hấp dẫn để thu hút người lao động gắn bó.

Bên cạnh đó, kỳ vọng việc làm của một bộ phận thanh niên, nhất là lao động Gen Z đã có sự thay đổi. Quá trình đô thị hóa, tác động của công nghệ số và mạng xã hội góp phần hình thành xu hướng lựa chọn công việc linh hoạt, ít nặng nhọc, có cơ hội phát triển lâu dài. Điều này dẫn đến việc một số lao động trẻ không mặn mà với các công việc chân tay truyền thống, nhất là khi chưa nhìn thấy lộ trình nâng cao thu nhập và kỹ năng.

Một nguyên nhân quan trọng khác là sự đứt gãy trong đào tạo và phát triển kỹ năng. Thực tế cho thấy, không ít lao động chưa qua đào tạo, chưa đáp ứng được yêu cầu ngày càng cao của thị trường. Theo nhận định của Tổ chức Lao động Quốc tế, thị trường lao động Việt Nam đang đối mặt với tình trạng thiếu hụt kỹ năng cơ bản và kỹ năng nghề, ngay cả ở nhóm lao động giản đơn. Điều này khiến doanh nghiệp khó tuyển dụng, còn người lao động khó tìm được công việc phù hợp.

Cùng với đó, xu hướng dịch chuyển lao động từ nông thôn ra đô thị, từ khu vực sản xuất trực tiếp sang các ngành dịch vụ, kinh tế nền tảng cũng làm gia tăng tình trạng thiếu hụt lao động cục bộ. Nhiều địa phương nông thôn, đặc biệt trong lĩnh vực nông nghiệp, đang đối mặt với tình trạng “già hóa” lực lượng lao động, trong khi lao động trẻ không còn mặn mà với công việc đồng áng, nương rẫy.

Như vậy, vấn đề không nằm ở chỗ người lao động “lười làm” hay doanh nghiệp “trả lương thấp” mà là sự mất cân đối tổng thể giữa yêu cầu công việc, điều kiện lao động và kỳ vọng của người lao động trong bối cảnh mới.

Để khắc phục tình trạng này, trước hết cần nâng cao chất lượng việc làm phổ thông theo hướng bảo đảm các quyền lợi cơ bản của người lao động, nhất là về an toàn lao động và an sinh xã hội. Đồng thời đẩy mạnh các chương trình đào tạo nghề ngắn hạn, thiết thực, gắn với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp và thị trường. Cùng với đó, cần tăng cường công tác hướng nghiệp, định hướng nghề nghiệp cho thanh niên, giúp người lao động có cái nhìn thực tế hơn về thị trường việc làm.

Giải quyết bài toán lệch pha cung - cầu lao động phổ thông không thể thực hiện trong một sớm, một chiều, càng không thể chỉ trông chờ vào một phía. Đòi hỏi đặt ra là sự vào cuộc đồng bộ của Nhà nước, doanh nghiệp và toàn xã hội, hướng tới xây dựng một thị trường lao động phát triển bền vững, hài hòa và hiệu quả.

Hồng Hà