Đà Lạt tháng 6 vẫn mang vẻ đẹp dịu dàng với những đồi thông xanh, những con dốc quanh co và không khí mát lành đặc trưng. Giữa khung cảnh bình yên ấy, có một địa chỉ khiến bước chân du khách chậm lại, lòng người trĩu xuống khi ghé thăm. Đó là Di tích quốc gia Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt - nơi từng được chế độ ngụy quyền Sài Gòn dựng lên với tên gọi: “Trung tâm giáo huấn thiếu nhi Đà Lạt”.

“Trung tâm” này thực chất chính là một nhà lao thiếu nhi, thể hiện đầy đủ bản chất của một nhà tù đế quốc. Nhà lao đặc biệt này đã từng giam giữ hơn 600 thiếu nhi từ 12 - 17 tuổi có tinh thần cách mạng, được tập trung từ tất cả các nhà tù ở miền Nam.

Ngay từ khi bước qua cánh cổng khu di tích, không khí đã trở nên trầm lắng. Những dãy nhà thấp, mái ngói cũ kỹ, khoảng sân rộng và các hành lang dài. Hai dãy nhà dọc hai bên chủ yếu là các phòng giam, xà lim. Các dãy nhà ngang tạo khoảnh sân ở giữa để phục vụ các hoạt động của tù nhân khi ra ngoài phòng giam. Những khi được cho ra sân tắm nắng, các tù nhân chỉ được phép di chuyển giới hạn trong các ô nhỏ kẻ vạch trên sân tiếp giáp cửa ra vào của mỗi phòng giam.

Mô hình tái hiện Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt.

Trong phòng trưng bày đầu tiên, mô hình tổng thể nhà lao được đặt ở vị trí trung tâm. Du khách chăm chú theo dõi lời của thuyết minh viên về lịch sử hình thành và hoạt động của nhà lao. Các em bị bắt vì làm giao liên, chuyển thư, che giấu cán bộ hoặc tham gia các phong trào đấu tranh cách mạng. Có em vẫn đang ngồi trên ghế nhà trường, có em vừa bước qua tuổi thiếu niên. Trong quá trình đấu tranh, dù còn nhỏ tuổi, các tù nhân thiếu nhi vẫn bị hành hạ, tra tấn dã man bằng nhiều hình thức khác nhau.

Nghe những câu chuyện ấy, cả đoàn tham quan bỗng trở nên im lặng. Những đứa trẻ ở độ tuổi hôm nay đang vô tư học tập, vui chơi thì hơn nửa thế kỷ trước, những người đồng trang lứa đã đối mặt với tù đày, đòn roi và sự tra tấn.

Bước sang khu tái hiện cuộc sống trong nhà lao, không gian chật hẹp với những bức tường cũ, nền xi măng lạnh và ánh sáng hắt vào từ những ô cửa nhỏ khiến khung cảnh càng thêm ngột ngạt.

Những mô hình phục dựng cảnh tra tấn hiện ra chân thực đến ám ảnh. Hình ảnh các thiếu niên bị trói, bị giam cầm trong những tư thế đau đớn khiến nhiều du khách lặng người. Không còn những tiếng trò chuyện râm ran như lúc đầu chuyến tham quan, thay vào đó là những ánh mắt trầm ngâm và những tiếng thở dài.

Dừng lại khá lâu trước một mô hình tái hiện cảnh tra tấn tù nhân, chị Nguyễn Thị Ánh Nguyệt, du khách đến từ Đắk Lắk, xúc động chia sẻ: "Trước đây tôi chỉ biết về Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt qua sách báo. Đến tận nơi mới cảm nhận rõ hơn những gì các em đã trải qua. Điều khiến tôi day dứt nhất là các em còn quá nhỏ. Nhìn những mô hình này, tôi càng hiểu hơn giá trị của hòa bình hôm nay".

Cùng chung cảm xúc, nhiều du khách cũng bày tỏ sự khâm phục trước ý chí kiên cường của các thiếu niên cách mạng. Dù phải chịu đựng đòn tra tấn và điều kiện giam giữ khắc nghiệt, họ vẫn giữ vững tinh thần yêu nước, không khuất phục trước kẻ thù.

Một căn phòng tái hiện cuộc sống trong nhà lao.

Đi dọc các phòng trưng bày, du khách bắt gặp nhiều hình ảnh, hiện vật và tư liệu quý về cuộc sống của các cựu tù thiếu nhi. Những bức ảnh đen trắng đã ngả màu thời gian ghi lại những gương mặt còn rất trẻ. Có em gầy gò, có em ánh mắt vẫn còn nguyên nét hồn nhiên tuổi học trò. Thế nhưng phía sau những gương mặt non trẻ ấy là nghị lực phi thường.

Theo lời thuyết minh viên, dù sống trong điều kiện giam giữ khắc nghiệt, nhiều thiếu niên vẫn bí mật học tập, động viên nhau vượt qua khó khăn. Những người lớn tuổi hơn che chở cho các em nhỏ hơn. Trong bóng tối của lao tù, tinh thần yêu nước vẫn được gìn giữ và truyền tiếp.

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, chiến tranh đã lùi xa nhưng ký ức về những thiếu niên từng gửi lại tuổi thơ sau song sắt vẫn còn nguyên giá trị nhắc nhở. Ngày nay, Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt đã trở thành “địa chỉ đỏ” giáo dục truyền thống cách mạng, thu hút đông đảo du khách, học sinh và thế hệ trẻ đến tìm hiểu lịch sử. Mỗi bước chân đến đây không chỉ là một hành trình tham quan mà còn là dịp để lắng nghe tiếng nói của quá khứ, để thêm trân trọng những hy sinh của các thế hệ đi trước và gìn giữ những giá trị của hòa bình, độc lập hôm nay.

Như Thanh