Sở hữu đường bờ biển dài gần 189 km với hệ thống đảo ven bờ, đầm, vịnh, gành đá và bãi biển đặc sắc, công viên địa chất Phú Yên trải rộng trên địa bàn 22 xã, phường phía Đông tỉnh Đắk Lắk; là không gian sinh sống của hơn 10 dân tộc, gồm Kinh, Chăm, Êđê, Ba Na, Hoa... Đây cũng là CVĐC ven biển đầu tiên của Việt Nam.

Hội tụ các giá trị di sản

Qua khảo sát, công viên địa chất (CVĐC) Phú Yên lưu giữ chuỗi ký ức địa chất kéo dài hàng trăm triệu năm. Nơi đây còn lưu giữ các vỉa đá cổ hình thành ở rìa siêu lục địa Gondwana, có tuổi từ khoảng 1,8 tỷ năm, phân bố tại núi Chóp Chài, núi Mù U, Nhất Tự Sơn... Dấu tích hoạt động núi lửa và magma xâm nhập tạo nên các khối đá granite cổ hiện diện tại núi Chóp Chài, núi Nhạn, đèo Cả, núi Đá Bia; các cột bazan độc đáo có ở Gành Đá Đĩa, Hòn Yến, Hòn Đụn và núi lửa Mái Nhà.

Núi Chóp Chài là một phần của công viên địa chất Phú Yên.

Hệ thống bậc thềm biển cổ, đầm, vịnh và cửa sông như đầm Ô Loan, đầm Cù Mông, vịnh Xuân Đài phản ánh rõ quá trình tương tác giữa lục địa và đại dương. Doi cát nối đảo Nhất Tự Sơn, Hòn Yến cùng các dòng chảy cổ, đầm hồ ven biển và các điểm nước nóng như Phú Sen, Trà Ô, Lạc Sanh là những minh chứng sinh động cho lịch sử kiến tạo địa chất của khu vực. Tất cả những yếu tố trên tạo nên một không gian di sản địa chất đặc biệt chỉ có ở Đắk Lắk.

Theo ông Huỳnh Vĩnh Ngọc, Giám đốc Ban Quản lý CVĐC Phú Yên, kết quả khảo sát ghi nhận CVĐC Phú Yên có 105 di sản địa chất thuộc 9/10 loại hình di sản địa chất quốc tế, gồm: cổ sinh, địa mạo, cổ môi trường, đá, địa tầng, khoáng vật - khoáng sản, kinh tế địa tầng, kiến tạo và lịch sử địa chất, đặc trưng địa chất lục địa - đại dương. Trong đó, di sản địa chất lục địa - đại dương là loại hình đặc sắc, tạo nên bản sắc riêng của CVĐC Phú Yên.

Không chỉ giàu giá trị địa chất, CVĐC Phú Yên còn đa dạng sinh học với hệ thực vật đặc hữu trên cạn và 178 loài san hô trên diện tích khoảng 300 ha cùng nhiều hệ sinh thái đặc trưng như cồn cát ven biển, đầm phá, rạn san hô, đất ngập nước và rừng nhiệt đới. Đây cũng là nơi cư trú của nhiều loài quý hiếm được ghi trong Sách đỏ IUCN.

Trong vùng công viên hiện có 194 di tích, trong đó có các di tích quốc gia đặc biệt như Gành Đá Đĩa, Tháp Nhạn, Bến Vũng Rô; cùng 21 di tích quốc gia như Núi Đá Bia, Bãi Môn - Mũi Điện, Đập Đồng Cam... Ngoài ra còn có hai bộ cổ vật quý là đàn đá và kèn đá Tuy An cùng nhiều hiện vật khảo cổ có giá trị.

Không gian công viên còn lưu giữ nhiều di sản văn hóa phi vật thể, lễ hội dân gian và làng nghề truyền thống như nghệ thuật Bài chòi, lễ hội cầu ngư, lễ hội đua thuyền, đua ngựa; các làng nghề gốm Quảng Đức, nước mắm Gành Đỏ, thúng chai Phú Mỹ, muối Tuyết Diêm, bánh tráng Đông Bình, đan đát Vinh Ba...

Theo PGS.TS Trần Tân Văn, nguyên Viện trưởng Viện Khoa học địa chất và khoáng sản, thành viên Tiểu ban Chuyên môn về CVĐC Việt Nam, giá trị của CVĐC Phú Yên không chỉ nằm ở các di sản địa chất mà còn ở mối liên kết chặt chẽ giữa thiên nhiên với đời sống cộng đồng. Địa hình, sông núi, bờ biển, đầm phá đã định hình không gian cư trú, sản xuất, tín ngưỡng và bản sắc văn hóa của cư dân qua nhiều thế hệ.

Đẩy mạnh bảo tồn gắn với phát triển

“Thực tiễn từ các CVĐC toàn cầu UNESCO của Việt Nam như Cao nguyên đá Đồng Văn, Non nước Cao Bằng, Đắk Nông và Lạng Sơn cho thấy sự hiện diện của các công viên này đã mang lại hiệu quả tích cực về phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt trong lĩnh vực du lịch, dịch vụ; đồng thời góp phần nâng cao vị thế địa phương và tăng cường hội nhập quốc tế. CVĐC Phú Yên đi theo hướng này là cách bảo tồn và phát triển các giá trị di sản một cách bền vững”, PGS.TS Trần Tân Văn khẳng định.

Gành Đá Đĩa là một dạng địa chất độc đáo trên thế giới. Ảnh: CTV

Được thành lập năm 2024, CVĐC Phú Yên hướng tới mục tiêu trở thành CVĐC toàn cầu UNESCO. Từ đây góp phần xây dựng thương hiệu địa phương, quảng bá hình ảnh, phát triển du lịch quốc tế và khai thác bền vững các giá trị địa chất, văn hóa, lịch sử, đa dạng sinh học.

Theo ông Nguyễn Lê Vũ, Phó Giám đốc Sở VH-TT&DL, việc xây dựng CVĐC Phú Yên nhằm bảo tồn di sản địa chất, văn hóa và đa dạng sinh học. Đồng thời nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ tài nguyên, môi trường, tạo nền tảng cho phát triển kinh tế - xã hội bền vững. CVĐC cũng là giải pháp hài hòa giữa bảo tồn và phát triển, giúp phát huy giá trị di sản mà vẫn giữ nguyên tính nguyên vẹn của cảnh quan tự nhiên.

Nghị quyết Đại hội đại biểu Đảng bộ tỉnh Đắk Lắk lần thứ I xác định bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa, lịch sử và thiên nhiên gắn với phát triển du lịch bền vững là một trong những nhiệm vụ trọng tâm nhằm khơi dậy nguồn lực nội sinh cho phát triển kinh tế - xã hội. Thực hiện chủ trương này, UBND tỉnh tiếp tục chỉ đạo triển khai xây dựng hồ sơ CVĐC Phú Yên trình UNESCO công nhận. Đến nay, tỉnh đã hoàn thành 8/12 nhiệm vụ theo kế hoạch và phấn đấu hoàn thiện hồ sơ vào năm 2027. Quá trình này cũng sẽ thúc đẩy cơ chế phối hợp liên ngành, từng bước đưa CVĐC Phú Yên trở thành động lực phát triển du lịch, bảo tồn di sản và hội nhập quốc tế.

Minh Duyên