Sau khi mở rộng không gian phát triển, tỉnh Đắk Lắk sở hữu một hệ sinh thái di sản văn hóa - tín ngưỡng phong phú với không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên và bề dày di sản văn hóa miền Trung. Các đình, đền, miếu, lăng, chùa, nhà thờ cổ kính… không chỉ là nơi lưu giữ những dấu tích lịch sử mà còn là không gian sinh hoạt tâm linh, thực hành tín ngưỡng, gìn giữ phong tục và kết nối cộng đồng.

Theo thống kê của Sở VH-TT&DL, toàn tỉnh hiện có 5 di tích quốc gia đặc biệt, 39 di tích quốc gia và 133 di tích cấp tỉnh. Trong đó, có 62 di tích liên quan đến tín ngưỡng, tôn giáo (chiếm 35% tổng số di tích của tỉnh). Bên cạnh đó, toàn tỉnh có 286 địa điểm thuộc danh mục kiểm kê di tích lịch sử, văn hóa và danh lam thắng cảnh theo tiêu chí của Luật Di sản văn hóa, trong đó có 146 di tích tín ngưỡng (chiếm 51%).

Các đồng chí lãnh đạo tỉnh và sở, ngành thành kính dâng hương tưởng nhớ các chiến sĩ Nam tiến tại Đình Lạc Giao.

Sự phong phú này khẳng định vai trò quan trọng của các di tích tín ngưỡng trong đời sống tinh thần của nhân dân. Trong đó, Đình Lạc Giao, Di tích lịch sử quốc gia   Mộ và Đền thờ Lương Văn Chánh là những minh chứng tiêu biểu cho sức sống bền bỉ và giá trị lan tỏa của di tích tín ngưỡng.

Được xây dựng năm 1928, Đình Lạc Giao (phường Buôn Ma Thuột) gắn liền với quá trình người Kinh đến lập nghiệp và giao ước, chung sức cùng cộng đồng các dân tộc tại chỗ xây dựng vùng đất mới. Nơi đây từng nuôi giấu cán bộ cách mạng và chứng kiến nhiều sự kiện lịch sử quan trọng. Được xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia năm 1990, đến nay ngôi đình vẫn giữ được vẻ cổ kính và duy trì 4 lễ chính hằng năm: tế xuân, tế thu, Giỗ Tổ Hùng Vương và lễ tưởng niệm 100 chiến sĩ Nam tiến cùng đồng bào tử nạn. Nơi đây vừa là điểm sinh hoạt tâm linh, vừa là địa chỉ giáo dục truyền thống và không gian giao lưu văn hóa quan trọng của tỉnh.

Các đồng chí lãnh đạo tỉnh và lãnh đạo Đảng ủy Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể Trung ương tham quan Di tích lịch sử quốc gia Mộ và Đền thờ Lương Văn Chánh. Ảnh: Hà My

Không chỉ Đình Lạc Giao, nhiều di tích gắn với tín ngưỡng đang được phát huy thông qua lễ hội và các hoạt động cộng đồng. Tiêu biểu là Di tích lịch sử quốc gia Mộ và Đền thờ Lương Văn Chánh (xã Phú Hòa 2). Được xây dựng từ những năm 30 của thế kỷ 17 và được xếp hạng Di tích lịch sử quốc gia năm 1996, đây là nơi tưởng niệm vị danh thần triều Lê có công lớn chiêu tập lưu dân, khai hoang lập ấp và mở mang vùng đất Phú Yên vào cuối thế kỷ 16, đầu thế kỷ 17. Hằng năm, vào ngày 6/2 và 9/9 âm lịch, lễ giỗ và dâng hương được tổ chức trang trọng, thu hút đông đảo nhân dân và du khách thập phương.

Từ những hoạt động tâm linh thuần túy, các lễ hội tại Di tích lịch sử quốc gia Đình Lạc Giao, Mộ và Đền thờ Lương Văn Chánh hay các lễ hội cầu ngư, lăng thờ cá Ông ven biển đang dần trở thành những sản phẩm du lịch văn hóa - tâm linh đặc sắc, góp phần bồi đắp đạo lý “uống nước nhớ nguồn” và giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ.

Lễ hội Đền thờ Lương Văn Chánh được tổ chức hằng năm tại Di tích lịch sử quốc gia Mộ và Đền thờ Lương Văn Chánh. Ảnh: Hà My

Tuy nhiên, công tác quản lý và phát huy nguồn lực di tích tín ngưỡng hiện đối mặt với không ít khó khăn. Cụ thể, sau sắp xếp đơn vị hành chính, địa giới nhiều di tích thay đổi, cần rà soát, cập nhật hồ sơ khoa học, bản đồ khoanh vùng bảo vệ và xác định lại đơn vị quản lý. Nhiều di tích, công trình bị xuống cấp nhưng thiếu kinh phí tu bổ; năng lực quản lý ở cấp cơ sở chưa đồng đều. Bên cạnh đó, sự phối hợp giữa cơ quan quản lý di sản văn hóa với cơ quan quản lý nhà nước về tín ngưỡng, tôn giáo trong kiểm tra, hướng dẫn, xử lý vi phạm tại di tích là cơ sở thờ tự đôi lúc chưa thật sự đồng bộ, kịp thời.

Theo Phó Giám đốc Sở VH-TT&DL Nguyễn Thụy Phương Hiếu, để giải quyết những khó khăn trên đòi hỏi phải tiếp tục hoàn thiện cơ chế phối hợp, nâng cao năng lực quản lý và huy động hiệu quả hơn các nguồn lực xã hội nhằm bảo đảm hài hòa giữa bảo tồn di sản với phát huy giá trị tín ngưỡng, tôn giáo phục vụ phát triển bền vững. Bên cạnh đó, tập trung triển khai rà soát, cắm mốc giới đồng bộ; tăng cường phối hợp liên ngành trong công tác thanh tra, hướng dẫn các cơ sở tín ngưỡng, tôn giáo; đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý di tích và nâng cao năng lực cho đội ngũ trực tiếp trông coi các cơ sở thờ tự; kiên quyết ngăn chặn, xử lý các hành vi lợi dụng không gian thờ tự để hoạt động mê tín dị đoan, trục lợi tâm linh.

Yến Ngọc