Trong đời sống người Ba Na, có nhiều nghi lễ truyền thống gắn với vòng đời người với những giá trị văn hóa đặc sắc được trao truyền qua nhiều thế hệ. 

Trước nguy cơ mai một văn hóa do những người am hiểu cách thức tiến hành nghi lễ ngày càng lớn tuổi, việc phục dựng nguyên bản và số hóa đang trở thành giải pháp thiết thực để lưu giữ, trao truyền tri thức văn hóa dân gian. 

Nỗi lo thiếu người kế tục

Người Ba Na có rất nhiều nghi lễ gắn liền với các giai đoạn của đời người và cộng đồng như: Lễ thổi tai, lễ đặt tên, lễ nhận cha mẹ nuôi, lễ cưới, lễ mừng sức khỏe, lễ bỏ mả, lễ cúng cầu mùa... Mỗi nghi lễ có trình tự, lời khấn và ý nghĩa riêng, phản ánh quan niệm của cộng đồng về con người, thiên nhiên, tổ tiên và cuộc sống.

Tiêu biểu như trong lễ cúng cầu mùa, thầy cúng sẽ thực hiện nghi thức khấn cúng các thần, khấn cúng cầu mùa và khấn cúng mừng sức khỏe. Từng lời khấn thể hiện sự kính trọng, biết ơn đối với Giàng (trời), các vị thần linh, tổ tiên; cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, gia đình khỏe mạnh, buôn làng bình an.

Các già làng tiến hành nghi thức truyền thống của lễ cúng cầu mùa.

Để thực hành trọn vẹn một nghi lễ, người thực hiện không chỉ phải nhớ trình tự mà còn phải thuộc lời khấn, hiểu ý nghĩa của từng nghi thức và nắm được cách chuẩn bị lễ vật. Những tri thức ấy chủ yếu được người Ba Na truyền miệng, truyền qua thực hành từ thế hệ này sang thế hệ khác. Đây cũng là điểm khiến các nghi lễ truyền thống dễ bị mai một khi người nắm giữ tri thức ngày càng ít.

Già làng Xâu Dun Linh ở thôn Xí Thoại là một trong số ít người còn nắm rõ và thường xuyên thực hiện các nghi lễ truyền thống của cộng đồng. Những tri thức ấy cũng được truyền lại từ các thế hệ trước. Tuy nhiên, những người am hiểu như già Xâu Dun Linh ngày càng lớn tuổi trong khi lớp trẻ hiện nay ít có điều kiện tiếp cận đầy đủ với các nghi lễ truyền thống. 

Nếu không được ghi chép, phục dựng và truyền dạy kịp thời, khi những già làng, nghệ nhân mất đi, nhiều bài cúng, nghi thức và tri thức văn hóa gắn với nghi lễ cũng có thể bị thất truyền. Đây không chỉ là sự mất đi của một phong tục mà còn là sự đứt gãy một phần ký ức văn hóa của cộng đồng.

Ông Lê Văn Khương, Bí thư Chi bộ thôn Xí Thoại (xã Xuân Lãnh) lo lắng: Những già làng, những người am hiểu phong tục, tập quán và các bài cúng đều đã lớn tuổi. Nếu không có hình thức lưu giữ, trao truyền phù hợp, nhiều nghi lễ có nguy cơ chỉ còn được biết đến qua ký ức của một vài người rồi dần mai một.

Bảo tồn từ việc phục dựng, số hóa 

Từ yêu cầu cấp thiết đó, mới đây, Sở VH-TT&DL phối hợp với chính quyền xã Xuân Lãnh đã tổ chức phục dựng nguyên bản lễ cúng cầu mùa của người Ba Na ở Xí Thoại. Không chỉ tái hiện không gian, trình tự và các thành phần của nghi lễ, toàn bộ quá trình còn được số hóa nhằm tạo nguồn tư liệu phục vụ lâu dài cho công tác bảo tồn, nghiên cứu, giới thiệu và truyền dạy.

Điều quan trọng của việc phục dựng là bảo đảm nghi lễ được tái hiện sát với thực hành truyền thống, trong đó những người am hiểu phong tục trực tiếp thực hiện, hướng dẫn từng bước. Từ lời khấn, lễ vật, trình tự hành lễ đến các hoạt động cộng đồng đi kèm đều được ghi nhận, tạo thành tư liệu có giá trị để các thế hệ sau có thể tiếp cận.

Chị La Lang Thị Yến, một người dân địa phương cho biết: “Qua việc phục dựng nghi lễ truyền thống, người dân chúng tôi, nhất là các bạn trẻ, có cơ hội hiểu rõ hơn những phong tục mà ông bà đã gìn giữ từ lâu. Đây không chỉ là một hoạt động văn hóa mà còn là cách để mỗi người thêm ý thức về trách nhiệm gìn giữ bản sắc của dân tộc mình”.

Lễ cúng cầu mùa của người Ba Na được Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch phục dựng ngay trong cộng đồng.

Theo Phó Giám đốc Sở VH-TT&DL Nguyễn Thụy Phương Hiếu, các nghi lễ truyền thống được phục dựng nguyên bản không chỉ tái hiện một sinh hoạt văn hóa mà quan trọng hơn là nhận diện, bảo tồn đầy đủ các giá trị gốc của di sản. Đồng thời, việc số hóa sẽ giúp lưu giữ lâu dài những tri thức mà các nghệ nhân, già làng đang nắm giữ, từ lời khấn, trình tự thực hành đến không gian, lễ vật và các yếu tố diễn xướng liên quan.

Thời gian tới, ngành văn hóa sẽ tiếp tục phối hợp với các địa phương rà soát, lựa chọn những nghi lễ tiêu biểu, có nguy cơ mai một để ưu tiên phục dựng, tư liệu hóa và số hóa; qua đó, từng bước hình thành nguồn dữ liệu về văn hóa truyền thống các dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh, góp phần bảo tồn di sản gắn với phát huy giá trị trong đời sống cộng đồng và phát triển du lịch văn hóa.

Tuyết Hương