Trong bối cảnh hội nhập quốc tế và chuyển đổi số, câu chuyện giữ gìn nghệ thuật truyền thống ở Đắk Lắk không chỉ đặt ra yêu cầu bảo tồn các loại hình đã được trao truyền, mà quan trọng hơn là làm sao để những làn điệu, bài chiêng, điệu múa, lối diễn xướng hiện diện trong đời sống.

Giữ mạch truyền nối

Đắk Lắk là vùng đất đa dạng về các loại hình nghệ thuật truyền thống. Bên cạnh Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên và nghệ thuật Bài chòi Trung Bộ Việt Nam là hai di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO vinh danh, thì kể sử thi, lời nói vần, hát Ayray… cũng được các nghệ sĩ, nghệ nhân, đội văn nghệ quần chúng gìn giữ, phát huy.

Mỗi loại hình nghệ thuật có không gian biểu diễn riêng, nhưng điểm chung là phải được thực hành thường xuyên trong cộng đồng. Ngành văn hóa và các địa phương trong tỉnh thường xuyên tổ chức các lớp truyền dạy với nội dung được triển khai linh hoạt, kết hợp giới thiệu kiến thức với thực hành.

Nghệ nhân đánh chiêng, múa xoang, chào đón du khách tại Bảo tàng Đắk Lắk.

Theo NSƯT Vũ Lân - người có 44 năm gắn bó và nghiên cứu văn hóa dân gian Tây Nguyên, kế thừa chính là mạch nối để nghệ thuật truyền thống không bị đứt đoạn. Một làn điệu dân gian, điệu múa hay cách diễn xướng không thể tồn tại lâu dài nếu chỉ được lưu giữ bằng tư liệu. Nghệ thuật truyền thống cần người thực hành và thế hệ tiếp nối. Vì vậy, truyền dạy không đơn thuần là chuyển giao kỹ năng biểu diễn, mà là quá trình giúp người trẻ hiểu biết về nguồn gốc, ý nghĩa và không gian văn hóa hình thành từng loại hình.

Cùng chung suy nghĩ ấy, nghệ nhân Bài chòi Bình Thảng (tên thật Nguyễn Đình Thoảng, phường Hòa Hiệp) cho rằng, muốn duy trì một loại hình nghệ thuật, không thể trông chờ vào một vài nghệ nhân hay chương trình biểu diễn mang tính thời điểm. Điều quan trọng là tạo được môi trường để người biết truyền lại cho người chưa biết, người trẻ có cơ hội thực hành cùng thế hệ đi trước và những hình thức diễn xướng tiếp tục hiện diện trong đời sống. Khi thế hệ trước còn tâm huyết truyền dạy và thế hệ sau có nhu cầu tiếp nhận, nghệ thuật truyền thống mới có cơ hội tiếp nối.

Bên cạnh sự quan tâm của Nhà nước, yếu tố quyết định để giữ nghề vẫn là tình yêu và sự say mê của người thực hành. Chính vì vậy, trong nhiều năm qua, nghệ nhân Bình Thảng sẵn sàng truyền dạy cho ai muốn học và đủ kiên nhẫn gắn bó với nghề. 

Làm mới cách thể hiện

Bảo tồn văn hóa không phải là giữ gìn cứng nhắc hay nguyên mẫu. Việc giữ nguyên cách thể hiện như quá khứ khiến nghệ thuật truyền thống khó thích nghi với những thay đổi của đời sống. Ngược lại, nếu biết sáng tạo, đổi mới phù hợp sẽ mở rộng không gian biểu diễn và tạo cơ hội tiếp cận gần gũi với công chúng hôm nay.

Đơn cử như điệu múa xoang của các dân tộc Tây Nguyên. Trước đây, múa xoang có nhịp điệu rất duyên dáng nhưng trang trọng. Qua quá trình giao lưu văn hóa và sáng tạo, các buôn làng đã phát triển thêm những điệu xoang có tiết tấu nhanh, rộn ràng để phù hợp với đời sống mới. Cồng chiêng cũng vậy, trong quá trình thực hành, nghệ nhân đã tiếp nối những bài chiêng được trao truyền, tìm tòi cách đánh, phối  nhịp tạo nên giai điệu mới. Qua đó cho thấy, chỉ có thay đổi và thích nghi thì nghệ thuật truyền thống mới khẳng định giá trị và có sức sống bền vững cùng thời gian.

Biểu diễn nghệ thuật Bài chòi tại Bảo tàng Thế giới Cà phê.

Nghệ sĩ Trương Tấn Khải, Chi hội trưởng Chi hội Sân khấu - Biểu diễn, Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh cho biết, khán giả trẻ hoàn toàn có khả năng đón nhận chất liệu truyền thống khi được thể hiện bằng ngôn ngữ gần gũi với đời sống. Gần đây, nhiều nghệ sĩ trẻ như Phương Mỹ Chi, Hòa Minzy kết hợp rất thành công giữa chất liệu dân gian cùng tư duy hòa âm, phối khí hiện đại. Với văn hóa Tây Nguyên, điều quan trọng là lựa chọn hướng đi phù hợp, giữ được tinh thần truyền thống trong cách thể hiện mới. 

NSƯT Vũ Lân dẫn chứng, có trường hợp dàn dựng tiết mục múa đón khách nhưng lại sử dụng động tác mô phỏng loài chim mang biểu tượng tâm linh chỉ xuất hiện trong đám tang và lễ bỏ mả của người Êđê. Việc đưa một động tác vốn dùng để tiễn đưa vong hồn người đã mất vào không gian chào đón vui tươi cho thấy sự thiếu hiểu biết, dẫn đến làm sai lệch bản chất văn hóa, ý nghĩa vốn có. Điều này đặt ra yêu cầu đối với những người sáng tạo nghệ thuật, muốn làm mới nghệ thuật truyền thống, trước hết phải hiểu rõ những giá trị mình đang kế thừa. Không nắm được ý nghĩa của một hình tượng, làn điệu hay động tác, việc cách tân rất dễ làm mất đi giá trị bên trong.

Tỉnh Đắk Lắk đang đặt mục tiêu phát triển văn hóa theo hướng vừa giữ gìn bản sắc, vừa phát huy giá trị văn hóa như một nguồn lực nội sinh. Chương trình hành động số 14 CTr/TU ngày 22/4/2026 của Tỉnh ủy về phát triển văn hóa Việt Nam trên địa bàn Đắk Lắk cũng xác định phát triển công nghiệp văn hóa, đẩy mạnh số hóa di sản, mở rộng khả năng đưa giá trị văn hóa truyền thống vào đời sống.

Trong quá trình ấy, gìn giữ và sáng tạo là hai mắt xích quan trọng. Kế thừa giúp giữ gìn những giá trị cốt lõi; sáng tạo mở ra cách thể hiện phù hợp với thị hiếu của công chúng. Khi người trẻ hiểu giá trị mình tiếp nhận, có cơ hội thực hành và không gian sáng tạo, nghệ thuật truyền thống Đắk Lắk sẽ không bị đóng khung trong quá khứ, mà tiếp tục được làm mới, phát triển, trở thành chất liệu sáng tạo cho nghệ thuật hôm nay và mai sau.

Như Quỳnh