So với 10 năm trước, kỹ năng mà học sinh sụt giảm nhiều nhất là đọc hiểu, gồm khả năng đánh giá thông tin, kết nối các nguồn dữ liệu khác nhau và tư duy phản biện về những gì đã đọc.

Đây là đánh giá của Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) khi công bố kết quả chương trình đánh giá học sinh quốc tế (PISA) năm 2025 (được thực hiện với 760.000 học sinh 15 tuổi tại 91 quốc gia và vùng lãnh thổ; trong đó Việt Nam có hơn 7.350 học sinh từ 194 trường THCS tham gia).

Đối với học sinh Việt Nam, kết quả cho thấy có 59% số em được khảo sát không thể dùng kiến thức và thông tin đọc hiểu để xử lý tình huống thực tế.

Trong khi đó, hiện tượng học sinh đọc lướt văn bản rồi đưa ra câu trả lời nhanh nhưng thiếu chính xác (gọi là "đọc vội") đã tăng gần gấp đôi trong giai đoạn 2018 - 2025, lên 9%. Đại diện của OECD cũng chỉ rõ rằng song song với sự suy giảm về kết quả đọc hiểu là tình trạng học sinh có thời gian sử dụng màn hình nhiều hơn và ít đọc sách hơn; đồng thời việc tiêu thụ các nội dung ngắn, phân mảnh như mạng xã hội và xử lý thông tin dồn dập khiến học sinh giảm khả năng tiếp nhận, thấu hiểu các văn bản và dữ liệu phức tạp.

Báo cáo của OECD rõ ràng gợi lên rất nhiều điều đáng suy ngẫm, khiến chúng ta phải nhìn nhận lại văn hóa đọc, khả năng lĩnh hội tri thức của thế hệ trẻ hiện ra sao trong thời đại mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo đang phát triển như vũ bão.

Người đọc tìm hiểu, lựa chọn sách tại một hội sách tổ chức tại phường Buôn Ma Thuột.

Đọc sách (kể cả sách điện tử, sách nói) hoặc đọc hiểu văn bản nói chung đòi hỏi sự kiên trì đi theo mạch tư tưởng của người viết, suy ngẫm, chiêm nghiệm, kết nối những luận điểm, đúc kết những kết luận hoặc tiếp tục tìm hiểu thêm khi chưa đồng tình, thỏa mãn. Quá trình đó đồng thời cũng là quá trình tích lũy tri thức, chuyển hóa kiến thức thành hiểu biết của mình và từ đó ứng dụng trong đời sống.

Trong khi đó, thói quen lướt nhanh qua những nội dung ngắn, liên tục chuyển từ thông tin này sang thông tin khác có thể khiến người trẻ quen với việc tiếp nhận tức thời, thiếu kiên nhẫn trước những vấn đề phức tạp. Nếu không rèn luyện khả năng đọc kỹ, đọc sâu, sẽ dễ nhầm lẫn giữa việc biết nhiều thông tin và thực sự hiểu một vấn đề.

Chưa kể, tình trạng sử dụng AI để tóm tắt sách, thậm chí lạm dụng công nghệ này thành công cụ “nghĩ hộ”, “viết hộ” đã triệt tiêu giai đoạn then chốt nhất của việc học: chiêm nghiệm, liên kết dữ liệu và kiến tạo lập luận độc lập, tức là quá trình tư duy.

Trước kết quả này, Bộ GD-ĐT cho rằng, để cải thiện khả năng đọc hiểu của học sinh, giáo viên có thể cho học sinh làm quen với nhiều loại thông tin như bài viết, bảng biểu, hình ảnh và dữ liệu; kiểm tra thường xuyên để hỗ trợ kịp thời; yêu cầu học sinh giải thích, lập luận, xử lý thông tin, giải quyết vấn đề và phản biện...

Tuy nhiên, thiết nghĩ giải pháp không chỉ từ phía ngành giáo dục mà cần có sự phối hợp đồng bộ từ cả gia đình, xã hội và nỗ lực của chính bản thân mỗi người trẻ. Chẳng hạn, gia đình cần kiểm soát thời gian sử dụng thiết bị điện tử của con em; khuyến khích con cái đọc sách bằng việc dành thời gian đọc sách cùng con, trò chuyện về những điều đã đọc, cùng con tìm hiểu một câu chuyện hoặc khuyến khích con đặt câu hỏi... Các thư viện, nhà xuất bản, tổ chức Đoàn, Hội và các thiết chế văn hóa cần góp phần tạo nên không gian đọc gần gũi, hấp dẫn với người trẻ. Những hoạt động giới thiệu sách, câu lạc bộ đọc sách, tọa đàm với tác giả, diễn đàn trao đổi về các vấn đề trong sách hay chương trình đọc gắn với trải nghiệm thực tế có thể giúp việc đọc thoát khỏi cảm giác đơn điệu, xa cách...

Đối với mỗi người trẻ, cần xây dựng ý thức “tự chủ số”, đó là xem AI là công cụ hỗ trợ chứ không phải là bộ não thay thế; tập cách thoát ly bớt các thiết bị điện tử; duy trì thói quen đọc sách; đặc biệt là rèn luyện cách đọc kỹ, hiểu sâu kể cả khi đọc trên màn hình.

Trong thời đại số, điều đáng lo ngại không phải là máy móc có thể tìm ra câu trả lời nhanh hơn con người, mà là con người quá lệ thuộc vào máy móc, không còn kiên nhẫn để đọc, suy nghĩ và tự tìm câu trả lời. Bồi đắp văn hóa đọc cho thế hệ trẻ vì thế chính là tạo nền tảng để các em biết làm chủ công nghệ mà không đánh mất khả năng tự học, đọc hiểu và tư duy.

Hồng Hà