Nhạc sĩ Trần Hoàn (1928 - 2003) tên thật là Nguyễn Tăng Hích sinh ra ở một làng quê nhỏ bên cạnh dòng sông Ô Lâu thuộc huyện Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị (cũ). Thế nhưng, khi lớn lên, ông lại có một thời gian dài cắp sách đến trường ở xứ Huế. Mảnh đất thần kinh có bề dày văn hóa trầm sâu như cổ tích ấy đã sớm ươm mầm trong ông một tài năng âm nhạc.

“Sơn nữ ca”, “Lời người ra đi”, “Lời ru trên nương”, “Giữa Mạc Tư Khoa nghe câu hò Nghệ Tĩnh”, “Bến nhà Rồng”, “Lời Bác dặn trước lúc đi xa”... là những tuyệt phẩm, làm đắm say hàng triệu trái tim của con người qua nhiều thế hệ. Đó là những ca khúc thể hiện một cách sâu sắc qua từng tiết tấu, giai điệu để hình thành nét đặc trưng riêng trong sáng tác của nhạc sĩ Trần Hoàn.

Trong số ấy, “Lời Bác dặn trước lúc đi xa” là ca khúc luôn khiến người nghe xúc động rưng rưng mỗi khi nhớ về người Cha già của dân tộc. Lúc sinh thời, nhạc sĩ Trần Hoàn đã từng kể về việc mình đã sáng tác ca khúc này như thế nào…

Nhạc sĩ Trần Hoàn.

Nhạc sĩ Trần Hoàn kể rằng: "Lúc bấy giờ là vào khoảng cuối năm 1989 đầu năm 1990, lúc mà cả nước ta đang khẩn trương để chuẩn bị kỷ niệm những ngày lễ lớn. Một dịp tình cờ mình vào chữa bệnh ở Bệnh viện Việt - Xô, nằm cạnh giường với anh Vũ Kỳ (trước đây là thư ký riêng của Bác).

Trong một lần ôn lại những kỷ niệm về Bác, anh Vũ Kỳ đã kể cho mình nghe một câu chuyện về Bác hết sức cảm động: Vào thời điểm chiến tranh đang diễn ra rất ác liệt và Bác cũng đang ốm nặng, một hôm Bác nói với anh Vũ Kỳ là muốn nghe hò Huế, thế nhưng khi ấy tìm ra một người biết hò Huế đâu phải là chuyện dễ dàng.

Bác bảo, nếu không có hò Huế thì hò ví dặm cũng được. Lời yêu cầu tưởng chừng hết sức đơn giản ấy của vị lãnh tụ kính yêu nhưng trong hoàn cảnh đó khó lòng thực hiện được. Mọi người chung quanh đứng nhìn nhau bối rối. Chờ một lúc, Bác buồn buồn nói tiếp, nếu không có hò Huế, hò ví dặm thì cho Bác nghe dân ca quan họ cũng được.

May sao, có một cô phục vụ trong bộ đội biết hát dân ca quan họ đã vào hát cho Bác nghe. Bài dân ca mà Bác được nghe trong lần ấy là bài gì thì anh Vũ Kỳ không nhớ rõ. Về sau khi sáng tác ca khúc, mình đã hư cấu phần này vào. Và chính từ câu chuyện kể của anh Vũ Kỳ đã gợi mở cho mình suy nghĩ về một lời di chúc của Bác. Một lời dặn dò về cội nguồn, bản sắc dân tộc mà mọi người có nhiệm vụ phải giữ gìn”.

Cũng theo lời kể của nhạc sĩ Trần Hoàn, khi ca khúc “Lời Bác dặn trước lúc đi xa” hoàn thành, ông lại đến gặp đồng chí Vũ Kỳ một lần nữa, tìm hiểu tại sao Bác lại yêu cầu được nghe hò Huế trước, trong khi Bác là người xứ Nghệ.

Thì ra, Bác nhớ miền Nam và nhớ mẹ, đó là một chi tiết hết sức cảm động. Quê Bác ở Nghệ An, nhưng mẹ mất ở Huế, cha mất ở Cao Lãnh. Qua những tài liệu lịch sử, chúng ta thấy rằng: nỗi nhớ miền Nam luôn khắc khoải trong tim Bác…

Nhạc sĩ Trần Hoàn bộc bạch: “Đó là hoàn cảnh ra đời của ca khúc. Từ câu chuyện kể, mình nảy ra cảm nghĩ khái quát về một di chúc của Bác, một di chúc không có trong “Di chúc” chính thức, một lời dặn dò của Bác trước lúc đi xa: Mọi người đừng quên dân ca, vì dân ca là một tài sản quý của kho tàng văn hóa dân tộc, là quốc hồn quốc túy tạo nên bản sắc riêng của dân tộc Việt Nam anh hùng.

Khi sáng tác ca khúc này, mình không có tham vọng bản nhạc sẽ trở thành một khúc ca hào hùng thôi thúc, động viên mà diễn cảm thành một câu chuyện kể, một khúc ca dân gian, nhắc nhở về một lời dặn dò của Bác; một lời nhắc nhở rất nhẹ nhàng mà sâu sắc”.

Bảo Thy