Chiều 12/11, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI, tại phiên chất vấn nhóm vấn đề thuộc lĩnh vực khoa học và công nghệ, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân giải trình nhiều vấn đề trọng tâm được các đại biểu Quốc hội quan tâm.

Hỗ trợ doanh nghiệp vượt qua giai đoạn “thung lũng chết”

Đại biểu bày tỏ lo ngại về khoảng cách từ kết quả nghiên cứu đến thương mại hóa sản phẩm, khiến nhiều doanh nghiệp (DN) khởi nghiệp sáng tạo gặp khó khăn khi tiếp cận nguồn vốn đối ứng của Nhà nước.

Bên cạnh đó, tỷ lệ DN nhỏ và vừa trích lập Quỹ phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số còn thấp, trong khi thủ tục thanh quyết toán các nhiệm vụ khoa học vẫn khiến không ít nhà khoa học e ngại. 

Giải trình thẳng thắn các nội dung này, Bộ trưởng Vũ Hải Quân khẳng định DN phải được đặt ở vị trí trung tâm của hệ thống đổi mới sáng tạo, còn khoa học công nghệ (KHCN) là công cụ nâng cao năng suất và chất lượng.

Lý giải nguyên nhân DN nhỏ và vừa chưa mặn mà với việc trích lập quỹ, Bộ trưởng chỉ rõ ba rào cản gồm tâm lý chưa thấy nhu cầu, sự e ngại rủi ro trước quy trình thanh tra, kiểm toán phức tạp và nguồn thu hạn hẹp nên mức trích lập không đủ sức tái đầu tư công nghệ.

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân trả lời chất vấn của đại biểu. Ảnh: quochoi.vn

Để khắc phục, Bộ KH&CN sẽ phối hợp với Bộ Tài chính rà soát hành lang pháp lý nhằm bảo vệ DN, đồng thời phát huy vai trò của Quỹ Đổi mới công nghệ Quốc gia (NATIF) để bảo lãnh vay vốn ngân hàng, hỗ trợ lãi suất và cử chuyên gia tư vấn trực tiếp. 

Đối với bài toán định giá tài sản trí tuệ làm vốn đối ứng và hỗ trợ DN vượt qua "thung lũng chết", Bộ trưởng thừa nhận khâu thẩm định giá trị công nghệ hiện vẫn lúng túng do tính chất vô hình của ý tưởng sáng tạo, sự thiếu hụt cơ sở dữ liệu dùng chung và tâm lý sợ trách nhiệm của người đứng đầu đơn vị chủ trì.

Học tập kinh nghiệm quốc tế, Bộ đang từng bước hoàn thiện cơ sở dữ liệu, xây dựng bộ biểu mẫu thẩm định cho các lĩnh vực giàu tiềm năng thương mại hóa, đồng thời đề xuất cơ chế công khai minh bạch quá trình định giá để miễn trừ trách nhiệm cho người quyết định. Song song với đó, Bộ trưởng nhấn mạnh sự cần thiết của các quỹ đầu tư mạo hiểm và chính sách Nhà nước bao tiêu những lô sản phẩm công nghệ chiến lược đầu tiên nhằm tạo động lực cho DN nội địa phát triển. 

Về cải cách thủ tục hành chính và thanh quyết toán, Bộ trưởng Vũ Hải Quân thông tin quy trình thẩm định nhiệm vụ KHCN hiện đã được rút ngắn xuống còn 90 ngày kể từ khi đề xuất đến lúc phê duyệt. Đặc biệt, cơ chế khoán chi đến sản phẩm cuối cùng theo từng cột mốc (milestone) đã được áp dụng. Khi hội đồng khoa học thẩm định và nghiệm thu đạt yêu cầu ở từng mốc nghiên cứu, nguồn kinh phí sẽ được giải ngân tự động cho nhà khoa học mà không đòi hỏi chứng từ, hóa đơn rườm rà.

Quang cảnh phiên làm việc. Ảnh: quochoi.vn

Cùng với đó, Bộ đang ban hành thông tư mới nhằm thay đổi căn bản phương thức đầu tư phòng thí nghiệm theo hướng gắn chặt với nhu cầu thực tế của nhà khoa học, đầu tư theo lộ trình, tính toán trọn vòng đời dự án và thiết lập cơ chế chia sẻ hạ tầng dùng chung giữa viện nghiên cứu, trường đại học với doanh nghiệp. 

Kiến tạo hệ sinh thái số và trí tuệ nhân tạo an toàn

Nhóm vấn đề khác thu hút sự quan tâm lớn của nghị trường là sự thiếu thống nhất giữa các dự án luật khi quy định về cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), hiệu quả sử dụng hơn 30 triệu chữ ký số đã cấp, lộ trình hài hòa tiêu chuẩn quốc gia và công tác quản trị rủi ro trước sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI). 

Bộ trưởng Vũ Hải Quân xác nhận Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo đóng vai trò là luật gốc thiết lập khung pháp lý chung cho cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, bao gồm ba trụ cột về nội dung thử nghiệm, miễn trừ trách nhiệm cho đơn vị tổ chức và bảo vệ quyền lợi người tham gia.

Do mỗi lĩnh vực công nghệ mới như thiết bị bay không người lái hay phương tiện tự hành đều liên quan đến nhiều cơ quan quản lý chuyên ngành khác nhau, Bộ sẽ tiếp tục giữ vai trò đầu mối phối hợp chặt chẽ với các bộ, ngành để cụ thể hóa các quy định hướng dẫn, bảo đảm tính đồng bộ và thông suốt trong thực thi. 

Đại biểu tham dự phiên chất vấn. Ảnh: quochoi.vn

Liên quan đến chuyển đổi số và phát triển hạ tầng số, Bộ trưởng cho biết tỷ lệ phủ sóng viễn thông tại các thôn bản lõm sóng trên cả nước cơ bản đã hoàn thành gần 100% thông qua Quỹ Dịch vụ viễn thông công ích; Bộ sẽ đánh giá hiệu quả thí điểm dịch vụ internet vệ tinh để tham mưu Chính phủ tiếp tục bố trí kinh phí hỗ trợ vùng đặc biệt khó khăn.

Đối với hơn 30 triệu chữ ký số đã cấp, Bộ đang tập trung thúc đẩy việc chấp nhận rộng rãi chữ ký số công dân trong các giao dịch điện tử tại cơ quan nhà nước và DN.

Về công tác tiêu chuẩn, quy chuẩn, Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia đang triển khai kế hoạch xây dựng khoảng 3.330 tiêu chuẩn quốc gia cho các lĩnh vực công nghệ chiến lược, trong đó gần một nửa được tiếp thu hài hòa từ tiêu chuẩn quốc tế thông qua tăng cường hợp tác song phương và ứng dụng dữ liệu số. 

Trước những lo ngại về tình trạng lạm dụng AI trong học đường, hành vi giả mạo danh tính, lừa đảo công nghệ cao và xâm phạm bản quyền, Bộ trưởng cho biết hành lang pháp lý về AI đã phân loại rõ ba cấp độ rủi ro cao, trung bình và thấp, đồng thời quy định trách nhiệm hữu cơ giữa nhà phát triển, tổ chức triển khai và người sử dụng.

Theo đó, mọi nội dung do AI tạo ra đều bắt buộc phải gắn nhãn nhận diện theo quy định của pháp luật. Bên cạnh các giải pháp kỹ thuật và sự phối hợp chặt chẽ với Bộ Công an trong bảo đảm an ninh mạng, an toàn dữ liệu, Bộ trưởng đồng tình với định hướng hạn chế sử dụng AI đối với học sinh bậc thấp để rèn luyện tư duy độc lập, đồng thời nhấn mạnh vai trò gắn kết, sẻ chia của gia đình như một lá chắn bền vững giúp thế hệ trẻ tự bảo vệ mình trên không gian mạng. 

Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng làm rõ thêm một số nội dung đại biểu quan tâm. Ảnh: quochoi.vn

Báo cáo giải trình làm rõ thêm tại phiên họp, Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng nhấn mạnh Chính phủ đang tập trung hoàn thiện thể chế theo hướng kiến tạo phát triển, chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm. Những nỗ lực này đã góp phần giúp Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII) năm 2026 của Việt Nam tăng lên vị trí 43/139 quốc gia, Chỉ số năng lực cạnh tranh số và AI xếp thứ 37/70 nền kinh tế và đứng thứ 3 khu vực Đông Nam Á.

Phát biểu kết luận phiên chất vấn, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đề nghị Chính phủ và Bộ KH&CN khẩn trương chuẩn hóa các hướng dẫn về khoán chi, sớm vận hành hiệu quả Quỹ đầu tư mạo hiểm quốc gia trong năm 2027, hoàn thành khung kiến trúc số đồng bộ trước ngày 29/01/2027 và hoàn thiện bộ tiêu chuẩn đánh giá đối với các hệ thống AI rủi ro cao, tạo động lực bứt phá cho nền kinh tế số quốc gia. 

Lan Anh