Từ nhiều thế kỷ trước, người Chăm miền Duyên hải đã có những mối quan hệ gần gũi, sâu sắc với các tộc người thiểu số Tây Nguyên.

Kho tiền cổ Păng Tiêng

Việc phát hiện một số lượng lớn tiền cổ tại buôn Păng Tiêng (nay thuộc phường Lang Bian - Đà Lạt, Lâm Đồng) đã cung cấp cho các nhà nghiên cứu những dữ liệu rất quan trọng, bổ sung một nguồn chứng cứ tham khảo cho việc đặt ra những giả thiết khoa học, minh chứng thêm về mối quan hệ giữa người Chăm với các dân tộc thiểu số Tây Nguyên từ hàng trăm năm trước.           

Buôn Păng Tiêng nằm giữa một thung lũng hẹp, hoàn toàn cách biệt giữa núi rừng, ít có điều kiện giao lưu với thế giới bên ngoài. Thế rồi, có một chuyện hết sức ngạc nhiên, xảy ra từ rất nhiều năm trước. Trong quá trình vào rừng săn bắn, đào củ, thỉnh thoảng cư dân bản địa Păng Tiêng lại phát hiện ra những chỗ cất giấu tiền cổ bằng đồng với số lượng lớn, nhiều hiệu tiền khác nhau thuộc niên đại khác nhau. Thông tin này đã khiến nhiều người quan tâm, đặc biệt là giới sử học.

Tượng Vũ nữ Chăm phát hiện tại địa bàn Lâm Đồng (trái) và dũng sĩ bắn cung - tượng cổ Chăm phát hiện tại Tây Nguyên.

Cách đây hơn chục năm, nhóm các nhà nghiên cứu thuộc Trường Đại học Đà Lạt do PGS.TS Cao Thế Trình (đã mất năm 2020) dẫn đầu, đã tiến hành một cuộc khảo sát khá kỹ lưỡng. Qua điều tra hồi cố, nhóm của ông Trình đã nắm được rằng, cách thời điểm khảo sát khoảng 9-10 năm, người dân địa phương đã tình cờ phát hiện được tiền cổ tại 4-5 địa điểm khác nhau trên địa bàn buôn Păng Tiêng. Có điểm nằm ở bìa ruộng, có điểm nằm trong thung lũng hẹp bìa rừng, lại có điểm nằm sâu giữa rừng. Số tiền người dân tìm thấy khoảng 5 tạ, với 1.314 đồng tiền cổ, thuộc 57 hiệu tiền, hoàn toàn được đúc bằng đồng.

  Theo lời một số cư dân Cơ Ho có tuổi đời trên dưới lục tuần, từ hồi còn bé, họ từng nhặt được khá nhiều tiền cổ, chủ yếu là do lợn rừng ủi lên lộ thiên trên mặt đất. Trai gái ở buôn thường lấy tiền cổ xâu thành những chuỗi dây để làm vòng cổ. Những người Cơ Ho còn kể những câu chuyện ly kỳ, nào là đồng tiền “biết đẻ” (do nhặt mãi mà vẫn còn); nào là có người đào được tiền đã “bị ma xô ngã ngất lịm”, thậm chí “bị quật chết”; rồi họ còn nói cả chuyện là trước cửa hang chôn tiền có con rắn cạp nong to bằng bắp chân, hễ ai đến gần nó “thẹt phì phì”!...     

Ai là chủ nhân của kho tiền cổ?

Truy lại tư liệu, thực ra, từ năm 1929 - 1930, nhà khảo cổ học người Pháp M.Ner của Viện Viễn Đông Bác Cổ đã từng đến Păng Tiêng và bắt gặp những người dân nơi đây đang lưu giữ rất nhiều tiền cổ.

Ông M.Ner đã xin ngẫu nhiên 10 đồng và nhờ một chuyên gia về tiền cổ là linh mục Max de Pirey xác minh hộ. Nhà khảo cổ M.Ner sau đó đã viết một bài kể về phát hiện này và đăng trên tạp chí của Viện Viễn Đông Bác Cổ từ năm 1930. Tất nhiên, công bố của M.Ner cũng bị khuất lấp dần theo năm tháng và câu chuyện về những đồng tiền cổ Păng Tiêng cũng chìm sâu vào không gian đại ngàn. Cho đến khi các nhà nghiên cứu thuộc Trường Đại học Đà Lạt tiếp tục khảo sát thì những giả thiết khoa học lại tiếp tục được xới lên.

Tìm dấu tích Chăm ở vùng Tà Năng - Lâm Đồng.

Đã có nhiều câu hỏi đặt ra, xoay quanh nghi vấn: Tại sao số tiền lớn với những hiệu tiền của Việt Nam, Trung Quốc, Nhật Bản thuộc nhiều niên đại lại được chôn giấu ở một nơi cách biệt giữa đại ngàn từ hàng trăm năm trước? Nên nhớ rằng, tận 1893, người Pháp mới phát hiện ra vùng đất này và những người Kinh đầu tiên cũng mới có mặt sau thời điểm đó. Ở buôn làng này và cả vùng Tây Nguyên ngày xưa, người ta chưa sử dụng tiền trong các giao dịch mà chỉ lấy “vật ngang giá” làm cơ sở trao đổi hàng hóa. Bởi vậy, căn cứ vào lịch sử khu vực và thái độ thờ ơ của những người Cơ Ho địa phương với số tiền cổ thì chứng tỏ kho tàng này không thuộc về tổ tiên của cư dân vùng này. Vậy ai là chủ nhân thực sự của kho tiền cổ Păng Tiêng? Một số người già có hiểu biết trong cộng đồng Cơ Ho ở đây cho rằng, số tiền này là tài sản của người Chăm và rất có thể đây là một nhận định hợp lý.

Trở lại lịch sử, theo bộ chính sử “Đại Nam thực lục” của Triều Nguyễn, vào năm 1693, sau cuộc phản kháng bất thành của Bà Tranh - vua Chăm, chúa Nguyễn Phúc Khoát đã sáp nhập vùng đất còn lại của Chăm Pa vào lãnh thổ cai quản của mình với tư cách là một trấn mang tên Thuận Thành (vùng Ninh Thuận, Bình Thuận cũ). Sự kiện này đã chấm dứt sự tồn tại của một vương quốc đã trải qua 15 thế kỷ. Tuy vậy, suốt một thời gian dài về sau, một bộ phận vương công, quý tộc Chăm không chịu khuất phục Chúa Nguyễn, thi thoảng họ vẫn tổ chức các cuộc tập kích vào các phủ, thành do quan quân nhà Nguyễn trấn giữ. Sử Triều Nguyễn còn chép lại các cuộc “nổi loạn” của các thủ lĩnh Chăm Pa như Ốc Nha Thát (1693), Dương Ma Lai và Điệp Mã Làng (năm 1746) và 5 lần “cướp bóc” và “lấn quấy” của các thủ lĩnh Ba Phủ và Toàn Phù vào các năm 1796 - 1797. Tuy đều bị đánh dẹp, song hẳn trong những cuộc tấn công đó, họ đã thu được khá nhiều “chiến lợi phẩm”, trong đó có các loại tiền.

Theo nhiều sử liệu, để tránh sự truy nã của quan quân Chúa Nguyễn, nhiều thủ lĩnh Chăm đã mang theo gia quyến, thuộc hạ và tiền của chạy lên sống nương nhờ cư dân thiểu số Tây Nguyên trước khi tìm đường qua các quốc gia lân cận tị nạn. Vùng đất Păng Tiêng của người Cơ Ho giữa đại ngàn Tây Nguyên có thể là một trong những điểm dừng chân của họ trên đường lánh nạn trong cơn nguy biến. Giả thiết là trước lộ trình sang miền đất mới, họ đã chôn giấu số tiền thu được tại đây, chờ một ngày bình yên quay trở về lấy lại. Thế nhưng, bởi nhiều lý do lịch sử, những vương tôn, quý tộc Chăm đã không còn đường quay trở về, và bởi vậy, kho tiền cổ Păng Tiêng mãi mãi ở lại với những bìa rừng, khe núi, hang sâu nơi này cho đến một ngày những cư dân Cơ Ho vô tình phát hiện ra…

Uông Thái Biểu