Trong giới mê lan, nghiên cứu về hoa lan, anh Nguyễn Văn Cảnh (phường Thành Nhất, tỉnh Đắk Lắk) được biết đến như một trong những chuyên gia hàng đầu về lan rừng ở Việt Nam. Nhiều năm qua, anh đã phát hiện, đặt tên và công bố ra thế giới 100 loài lan tự nhiên.

Gã “khùng” mê lan

Sinh ra và lớn lên tại TP. Buôn Ma Thuột (cũ), tuổi thơ anh Cảnh gắn bó cùng những cánh rừng ven suối Ea Tam với vô vàn loại lan. Từ nhỏ, anh đã có niềm đam mê đặc biệt với loại hoa này. Cảnh đi quanh buôn lấy lan về treo khắp vườn nhà. Tình yêu hoa lan lúc ấy của một cậu bé hoàn toàn cảm tính, cứ loại lan nào có hoa to, màu sắc sặc sỡ là thấy đẹp chứ chẳng hiểu gì về nó.

Năm 1999, anh Cảnh đỗ thủ khoa Trường Đại học Tây Nguyên, là một trong hai sinh viên Việt Nam được học bổng của Học viện Lâm nghiệp Saint - Peterburg (Nga) ở ngành Kiến trúc cảnh quan. Những kiến thức chuyên sâu về lĩnh vực thực vật học càng chắp cánh cho tình yêu hoa lan của anh. Học xong, anh Cảnh về quê làm việc tự do, có điều kiện để theo đuổi đam mê rong ruổi tầm lan.

Niềm đam mê lan ăn vào máu thịt, lâu không đi rừng, anh Cảnh lại thấy nhớ, nên cứ có thời gian rảnh, anh lại vào rừng… ngắm lan. Có những chuyến đi gần một tháng ròng rã. Niềm đam mê này gắn với những chuyến leo núi, băng rừng, lội suối đối mặt thú dữ, bị vắt cắn, muỗi chích, có khi thời tiết bất trắc hay lạc lối giữa rừng lúc mặt trời đã tắt.

Yêu lan, mê lan đến nỗi anh Cảnh được gắn mác “khùng”. Nhưng đã mê là không kể khó, anh đi khắp các cánh rừng từ Bắc chí Nam để tầm lan. Anh may mắn được tận thấy vô vàn loài phong lan, địa lan độc đáo từ những ngọn núi đá cao chót vót vùng Tây Bắc, trên đỉnh Ngọc Linh, rừng Chư Yang Sin, Yok Đôn hay núi Vọng Phu… Có những loại lan, anh phải mất ba năm với khoảng 10 chuyến đi rừng mới thấy được hoa của nó.

Với anh Cảnh, mỗi chuyến đi không chỉ nghiên cứu, tìm hiểu về lan mà là để hiểu hơn về phong cảnh mọi miền đất nước.

Cảnh trở thành chuyên gia về hoa lan với khối kiến thức đồ sộ về loài thực vật này. Nhiều loại lan mới được anh âm thầm nghiên cứu, thu thập thông tin, hình ảnh và đặt tên.

Đến nay, anh Nguyễn Văn Cảnh đã tìm ra và đặt tên hơn 100 loài lan. Anh cũng sưu tầm được khoảng 1.000 loại thực vật, trong đó, chủ yếu là lan, số còn lại là hoa trà my và hoa cẩm cù, không chỉ để ngắm chơi mà còn phục vụ công tác bảo tồn, nghiên cứu.

Hành trình đặt tên cho lan

Lần đầu tiên anh Cảnh tìm ra một loài lan mới là hơn 10 năm trước. Trong một chuyến đi rừng vào năm 2012, anh phát hiện loài lan lạ và lấy mẫu mang về chăm sóc. Khoảng ba năm sau, lan nở hoa. Loài lan này lần đầu được tìm thấy ở Việt Nam. Các chuyên gia lấy tên anh Cảnh để đặt tên cho loài lan mới để ghi nhớ người đã phát hiện ra nó - Lưỡi Tóc Cảnh (tên khoa học là Trichoglottis canhii).

Với anh Cảnh, Vân Diệp Thảo Vy (Nephelaphyllum thaovyae) được phát hiện năm 2018 là tên loài lan đẹp và ý nghĩa nhất. Chiều tối hôm ấy, sau mấy ngày đi rừng rã rời, anh phát hiện cây lan nhỏ bé ẩn dưới lớp lá khô, lá màu tím có hình trái tim chừng bằng móng chân cái, hoa có cánh môi tím nhạt và trắng tím.

Sau chuyến đi, anh Cảnh cùng các chuyên gia quốc tế về lan nghiên cứu, tìm hiểu thì biết đây là loài lan mới, chưa được đặt tên; cực kỳ khó thuần được ở độ cao thấp nên nếu không được phát hiện thì có thể mãi là “nàng công chúa ngủ trong rừng”. Bằng tất cả tình yêu thương, anh lấy tên cô con gái duy nhất Thảo Vy đặt tên cho loài lan quý: Vân Diệp Thảo Vy (Nephelaphyllum thaovyae) - loài lan e ấp, khiêm tốn và đầy kiêu kỳ.

Với thông điệp bảo vệ màu xanh cho trái đất, nhiều loài lan được anh Cảnh đặt tên với ý nghĩa vinh danh người giữ rừng hay làm công tác bảo tồn thiên nhiên.

Trước Tết Bính Ngọ 2026, cuốn sách tiếng Anh “Orchids of Vietnam in color and graphics” của anh Cảnh cùng các cộng sự trong nước và quốc tế được xuất bản ở Nga.

Cuốn sách có 589 trang, là tài liệu mới nhất, đầy đủ nhất về lan Việt Nam với 1.390 loài. Đây là kết quả của hơn 10 năm nghiên cứu với rất nhiều công sức, tâm huyết của những người yêu lan, đặc biệt là hành trình hơn 40 năm tìm hiểu về lan và hệ thực vật Việt Nam của vị giáo sư người Nga Leonid Averyanov.

Các loại lan được anh Nguyễn Văn Cảnh phát hiện.

Theo anh Cảnh, sưu tầm lan, nghiên cứu về hoa lan là niềm đam mê rất tốn kém về thời gian và kinh phí cho những chuyến đi rừng. Bên cạnh đó, sau khi sưu tầm được, việc thu thập thông tin, hình ảnh về lan và viết bài trên tạp chí khoa học quốc tế để được phản biện và công bố là hành trình đầy gian nan.

Thành quả của tình yêu này không phải là lợi nhuận mà là được đóng góp cho khoa học qua những cái tên cho những loài thực vật mới, là niềm vui khám phá thiên nhiên, đất nước tươi đẹp với bao điều thú vị.

“Chẳng mấy ai bỏ thời gian, công sức đi rừng với bao nguy hiểm để tìm và đặt tên cho lan nếu không phải vì đam mê. Người chơi lan chỉ mong muốn góp một phần công sức cùng cộng đồng giữ gìn vẻ đẹp thiên nhiên, bảo tồn đa dạng sinh học”, anh Nguyễn Văn Cảnh trải lòng.

Minh Chi