Trong lịch sử dân tộc, ngày mùng 10 tháng 3 âm lịch hằng năm đã trở thành một thời điểm “hội tụ tâm linh” mà bất cứ người Việt nào, dù ở bất cứ nơi đâu, cũng đều hướng về với niềm thành kính.

Giỗ Tổ Hùng Vương không đơn thuần là một lễ trong năm mà chính là sợi dây văn hóa kết nối quá khứ với hiện tại, cá nhân với cộng đồng, bản sắc dân tộc với dòng chảy của thời đại mới.

Cội nguồn của sức mạnh này bắt đầu từ một hiện tượng văn hóa độc đáo mà hiếm dân tộc nào trên thế giới có được, đó là tín ngưỡng thờ chung một vị Quốc Tổ. Việc UNESCO chính thức ghi danh Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào năm 2012 đã minh chứng cho giá trị tự thân mạnh mẽ của di sản này. Từ một nghi thức thờ tự trong phạm vi gia đình, dòng họ, tín ngưỡng ấy đã phát triển thành một hệ thống đức tin cộng đồng, một “mã gen” văn hóa giúp định danh bản sắc Việt Nam trên bản đồ thế giới. Đây chính là biểu tượng cao nhất của đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, khi lòng hiếu thảo, tri ân tổ tiên, hướng về nguồn cội của cá nhân được nâng tầm thành lòng yêu nước và ý thức trách nhiệm với quốc gia, dân tộc.

Đội tế nữ quan thực hiện nghi thức tế truyền thống trong Lễ Giỗ Tổ Hùng Vương tại đình Lạc Giao.

Ý nghĩa của ngày Giỗ Tổ càng thêm sâu sắc khi được bao bọc bởi một hệ sinh thái di sản phong phú và đa dạng. Sợi dây kết nối ấy không chỉ thắt chặt trong không gian trang nghiêm của điện thờ Vua Hùng trên đỉnh Nghĩa Lĩnh (Phú Thọ) mà còn ở sự hiện diện của rất nhiều nghi lễ, lễ hội, phong tục, tập quán “vệ tinh” xung quanh tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương. Những yếu tố này minh chứng rằng “sợi dây” kết nối không chỉ nằm ở một điểm Đền Hùng mà là một mạng lưới dày đặc trên khắp dải đất hình chữ S.

Đó là sự kết nối mượt mà qua làn điệu hát Xoan của vùng đất Tổ. Hát Xoan không chỉ là nghệ thuật trình diễn, mà là lời nguyện cầu cho quốc thái dân an, là nhịp cầu âm nhạc nối dài tình đoàn kết từ thuở hồng hoang. Đó là những nghi lễ dâng bánh chưng, bánh giầy mang đậm triết lý âm dương hòa hợp chính là sự tôn vinh đối với thành quả lao động và nền nông nghiệp lúa nước bền bỉ. Sự gắn kết máu thịt giữa “Làng” và “Nước” còn được thể hiện sinh động qua nghi lễ rước kiệu về Đền Hùng uy nghiêm của các làng vùng ven di tích, cho thấy tín ngưỡng này luôn có một sức sống bền bỉ, chưa bao giờ tách rời khỏi đời sống xã hội Việt Nam.

Trong thời đại mới, ý nghĩa của Giỗ Tổ Hùng Vương còn được nâng tầm thành một biểu tượng của sự đoàn kết và khát vọng vươn mình. Khi đất nước bước vào kỷ nguyên hội nhập sâu rộng, nguy cơ bị hòa tan bản sắc luôn là một thách thức hiện hữu. Chính lúc này, nghi lễ quốc gia Giỗ Tổ Hùng Vương đóng vai trò như một “đối trọng văn hóa”, giúp mỗi người dân định vị được gốc rễ của mình. Theo số liệu từ Bộ VH-TT&DL, cả nước hiện có hơn 1.400 di tích thờ cúng các Vua Hùng và các nhân vật thời đại Hùng Vương. Những đền thờ Hùng Vương tại các địa phương không chỉ là công trình kiến trúc, mà là minh chứng cho thấy người Việt dù đi muôn phương vẫn luôn hướng về nguồn cội.

Người dân tề tựu tại đình Lạc Giao gói bánh chưng dâng lên Vua Hùng trong ngày Giỗ Tổ.

Đặc biệt, sự lan tỏa của “Ngày Quốc Tổ Việt Nam toàn cầu” được duy trì đều đặn từ năm 2015 đến nay đã chứng minh sức mạnh kết nối xuyên biên giới của sợi dây văn hóa này. Hàng triệu kiều bào ở hàng chục quốc gia trên thế giới đã cùng nhau thực hiện nghi thức dâng hương, cùng gói bánh chưng, cùng kể lại truyền thuyết về cội nguồn dân tộc. Hành động ấy đã biến ngày Giỗ Tổ thành một biểu tượng của sự thống nhất và lòng tự hào dân tộc trên quy mô toàn cầu. Sợi dây văn hóa - tín ngưỡng ấy càng trở nên có ý nghĩa khi tạo ra sự đồng thuận xã hội, hun đúc sức mạnh nội sinh để dân tộc Việt Nam vững vàng đối mặt với những biến động của thời cuộc.

Và sau những dịp Giỗ Tổ, điều còn đọng lại trong mỗi người không chỉ là sự thành kính về cội nguồn, mà còn là nhận thức rõ rệt về sợi dây gắn kết huyết thống muôn đời. Giỗ Tổ Hùng Vương đã, đang và sẽ mãi là điểm tựa tâm linh vững chắc, là lời nhắc nhở về ý nghĩa "đồng bào" của dân tộc Việt Nam sinh ra từ “bọc trăm trứng”, con Rồng, cháu Tiên. Trong tương lai, sợi dây ấy sẽ tiếp tục được gìn giữ, phát huy để bản sắc luôn đậm đà, để dân tộc Việt Nam không chỉ hội nhập mà còn tỏa sáng bằng chính những giá trị văn hóa ngàn đời đã được cha ông trao truyền.

Lan Anh