Hạn hán kéo dài không chỉ làm khô kiệt ruộng đồng mà còn đẩy hàng trăm hộ dân xã Phú Mỡ vào cảnh thiếu nước sinh hoạt. Những nỗ lực ứng phó trước mắt đang được triển khai, nhưng bài toán lâu dài vẫn đặt ra yêu cầu cấp thiết về một hệ thống cấp nước bền vững, thích ứng với biến đổi khí hậu.

Nỗ lực giải hạn

Những ngày giữa tháng 4, nắng nóng như đổ lửa xuống các thôn của xã Phú Mỡ. Tại khu vực đập Bà Quân (thôn Phú Lợi), mấy ngày nay hệ thống máy bơm nước phải chạy liên tục để bơm nguồn nước ít ỏi còn lại từ con đập này về cấp nước tưới cho khoảng 8 ha lúa của thôn Phú Lợi đang rơi vào tình trạng khô cháy, gié lúa không thể phát triển, năng suất ảnh hưởng nặng.

Ông So Vĩ xót xa cho biết: "Gia đình tôi canh tác 2,4 sào lúa, chỉ còn khoảng nửa tháng nữa thu hoạch thì gặp hạn. Lúa không có nước nên cháy lá, cháy luôn gié. Nhà nước đang hỗ trợ bơm nước về, không biết có cứu được không. Trước đó, trong đợt bão cuối 2025, rẫy keo của gia đình cũng bị gãy đổ gần hết. Thiệt hại chồng chất khiến cuộc sống của chúng tôi càng thêm khó khăn".

Không riêng sản xuất, thiếu nước sinh hoạt đang là nỗi lo thường trực của người dân. Tại thôn Phú Tiến, bà con chủ yếu sử dụng nguồn nước tự chảy dẫn từ con đập phía thượng nguồn về. Tuy nhiên, hơn hai tháng qua, hệ thống cấp nước này gần như tê liệt. Bà La O Thị Thìn cho biết gia đình phải ra tận suối Cà Tơn để tắm giặt, còn nước uống thì chắt chiu từng can.

“Toàn thôn có 305 hộ với khoảng 1.070 nhân khẩu, nhưng 126 hộ đã bị thiếu nước sinh hoạt. Các gia đình phải mót nước từ khe Mó trong làng về dùng, tắm giặt thì ra sông, suối”, Trưởng thôn Phú Tiến La O Thị Sọt cho hay.

Tình cảnh tương tự cũng diễn ra ở nhiều thôn khác như Phú Tâm, Phú Giang nơi chỉ có vài giếng khoan nhỏ lẻ nên nguồn nước không đáp ứng đủ nhu cầu. Tại các khu vực Suối Cối 1, Suối Cối 2, Kỳ Lộ…, người dân phải thay phiên nhau lấy nước, thậm chí đi xa hàng cây số để tìm nguồn nước sinh hoạt.

Xã Phú Mỡ chạy máy bơm nước từ đập Bà Quân để cứu lúa.

Trước tình hình đó, chính quyền địa phương đã triển khai nhiều giải pháp trước mắt như bơm nước cứu lúa, sửa chữa tạm thời các tuyến ống dẫn nước, vận động người dân tiết kiệm nước. Một số nguồn nước tự chảy đã được khôi phục trở lại từ ngày 16/4, giúp giảm bớt phần nào khó khăn cho người dân.

Theo thống kê, toàn xã Phú Mỡ hiện có hơn 550 hộ dân thiếu nước sinh hoạt. Trong đó, thôn Suối Cối 1 có 150/350 hộ bị ảnh hưởng, Phú Tiến 126/305 hộ và Phú Tâm 95/210 hộ... Đối với sản xuất, tổng diện tích lúa vụ Đông Xuân là 153 ha thì đã có gần 15 ha bị hạn nặng, chưa kể nhiều diện tích cây trồng khác cũng bị ảnh hưởng.

Chờ giải pháp lâu dài

Dù đã có những nỗ lực ứng phó, song thực tế cho thấy các giải pháp hiện nay mới chỉ mang tính tạm thời. Bài toán thiếu nước ở Phú Mỡ không phải là câu chuyện của riêng một mùa khô, mà đang trở thành vấn đề mang tính chu kỳ, thậm chí ngày càng trầm trọng hơn do biến đổi khí hậu và những hạn chế trong hệ thống thủy lợi.

Ông Nguyễn Xuân Thảo, Trưởng Phòng Kinh tế xã Phú Mỡ cho biết một trong những nguyên nhân chính là sự thay đổi dòng chảy và tình trạng đất đá bồi lấp tại các con suối, đập nước. Điều này khiến khả năng tích trữ và dẫn nước bị suy giảm nghiêm trọng. “Hiện chúng tôi đã kêu gọi đơn vị thi công tiến hành khắc phục tạm thời, nạo vét một số đoạn bị bồi lấp để khơi thông dòng chảy. Tuy nhiên, về lâu dài cần có kế hoạch nâng cấp toàn bộ hệ thống đập để bảo đảm nguồn nước ổn định”, ông Thảo nói.

Các tuyến ống dẫn nước được sửa chữa giúp khôi phục nguồn nước tự chảy cấp cho người dân, nhưng nguồn nước này cũng không ổn định.

Một trong những công trình được nhắc đến nhiều là đập Tròn. Theo khảo sát sơ bộ, việc nâng cấp đập này cần khoảng 2,3 tỷ đồng. Nếu được đầu tư đúng mức, công trình không chỉ bảo đảm nước tưới cho các cánh đồng hiện tại mà còn có thể mở rộng cung cấp nước cho khu vực thôn Phú Giang. Tuy nhiên, vấn đề lớn nhất vẫn là nguồn vốn. Với điều kiện ngân sách còn hạn chế, việc đầu tư đồng bộ hệ thống thủy lợi, cấp nước sinh hoạt là một thách thức không nhỏ đối với địa phương.

Không dừng lại ở đó, bài toán thiếu nước ở Phú Mỡ còn gắn với những thay đổi về tập quán sản xuất và sinh hoạt. Việc phụ thuộc quá lớn vào nguồn nước tự nhiên, trong khi chưa có hệ thống dự trữ hiệu quả, khiến người dân dễ rơi vào thế bị động mỗi khi hạn hán xảy ra.

Theo ông Nguyễn Quang Quyền, Phó Chủ tịch UBND xã Phú Mỡ, những giải pháp trước mắt có thể giúp “giải khát” tạm thời, nhưng để đi đến một sự ổn định lâu dài, cần có sự đầu tư bài bản, đồng bộ và tầm nhìn xa hơn. Địa phương mong muốn được cấp kinh phí để thực hiện quy hoạch lại nguồn nước, đầu tư thêm các công trình tích trữ, tính toán xây dựng các công trình cấp nước sinh hoạt tập trung… Khi có hệ thống cấp nước ổn định, người dân sẽ không còn phải phụ thuộc hoàn toàn vào các khe suối hay giếng khoan nhỏ lẻ, cuộc sống, sản xuất sẽ ổn định.

Tuyết Hương