Mỗi mùa nắng nóng, những sự cố về điện lại xuất hiện theo một cách quen thuộc đến đáng lo: cháy nhà vì chập điện, tai nạn điện giật, trẻ nhỏ gặp nguy hiểm từ những ổ cắm tưởng như vô hại... Người ta thương xót, chia sẻ... rồi quên. Năm sau, câu chuyện lặp lại với những nhân vật khác, nhưng cùng một kết cục.

Vấn đề không còn là vì sao tai nạn xảy ra, mà là vì sao chúng vẫn tiếp diễn, dù có nhiều quy định và khuyến cáo về an toàn điện.

Năm 2026 đánh dấu một bước chuyển đáng chú ý khi hai văn bản vừa được ban hành đồng thời, phản ánh nhận thức ngày càng rõ hơn về thực tế đáng lo ngại: tai nạn điện tại Việt Nam vẫn đang xảy ra ở mức báo động, và khung pháp lý cũ đã không còn đáp ứng được yêu cầu quản lý trong bối cảnh mới. Chương trình quốc gia về an toàn trong sử dụng điện giai đoạn 2026 - 2035 và Nghị định 133/2026/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực điện lực đã tạo thành một lớp bảo vệ kép: vừa định hướng dài hạn, vừa có chế tài tức thì.

Theo định hướng mới, trong vòng 10 năm, số vụ tai nạn điện và cháy nổ do chập điện được kỳ vọng giảm một nửa; hộ gia đình và cơ sở sản xuất sẽ được hướng dẫn để tự đánh giá mức độ an toàn của hệ thống điện. Đây là mục tiêu cần thiết trong bối cảnh nhu cầu sử dụng điện tăng nhanh và hạ tầng ở nhiều khu dân cư vẫn tiềm ẩn rủi ro.

Ở chiều thực thi, các hành vi vi phạm được xác định rõ hơn, từ sử dụng điện sinh hoạt đến lắp đặt hệ thống điện mặt trời mái nhà. Những trường hợp đấu nối sai kỹ thuật, không khai báo hoặc thiếu thiết bị an toàn đều có thể bị xử phạt với mức phạt tiền tối đa 100 triệu đồng đối với cá nhân và 200 triệu đồng đối với tổ chức - một mức đủ có trọng lượng để trở thành sức răn đe thật sự. Thẩm quyền xử phạt được phân cấp rõ ràng, bảo đảm tính thực thi ở từng địa phương.

Công nhân ngành điện hỗ trợ lắp đặt điện chiếu sáng cho người dân vùng sâu vùng xa. Ảnh: Ngọc Thạch

Thực tế cho thấy, những người có nguy cơ vi phạm an toàn điện cao nhất thường là những người ít tiếp cận thông tin nhất. Đó là việc hộ gia đình tự kéo thêm dây điện, tự lắp ổ cắm không đúng quy cách, tự lắp tấm pin mặt trời mà không biết cần thông báo với đơn vị điện lực. Vấn đề ở đây không hẳn là ý thức, mà là khoảng trống thông tin.

Chính vì vậy, chế tài dù nghiêm đến đâu cũng khó phát huy hiệu quả nếu không đi kèm thay đổi trong hành vi. Mức phạt cao có thể khiến doanh nghiệp thận trọng hơn trong tuân thủ, nhưng chưa đủ để điều chỉnh thói quen sử dụng điện của hàng triệu hộ gia đình, nhất là ở khu vực nông thôn và vùng xa.

Những chính sách mới cho thấy nỗ lực rõ ràng hơn trong việc siết chặt quản lý và giảm thiểu rủi ro. Nhưng thực tiễn cho thấy, rào cản lớn nhất không nằm ở việc thiếu quy định, mà ở khoảng cách từ quy định đến hành vi thực tế. Thu hẹp khoảng cách đó đòi hỏi sự kiên trì trong việc đưa kiến thức an toàn điện đến gần người dân theo cách dễ hiểu và dễ áp dụng; truyền thông, giáo dục từ tổ dân phố, trường học, cơ sở y tế, những kênh thông tin mà người dân thật sự tiếp cận hằng ngày. Đồng thời kiểm soát chặt chất lượng thiết bị điện trên thị trường và thực thi ở mọi cấp độ, từ cơ quan quản lý đến từng khu dân cư, từng hộ gia đình.

Chỉ khi mỗi người biết và thực hành an toàn điện trong đời sống hằng ngày, những tai nạn lặp lại theo mùa mới có thể thật sự giảm đi.

Minh Khuê