Mùa hè, những con đường đất đỏ ở Tây Đắk Lắk không chỉ dẫn về những rẫy cà phê xanh thẫm mà còn dịu dàng đưa bước chân lữ khách đi qua những mùa quả đang cựa mình chín tới. Cao nguyên không chỉ có gió và nắng mà còn ngập tràn những dư vị ngọt ngào...

Rời phố thị, ngược về vùng biên, vùng xa như Ea Súp, Ea Bung, Ia Lốp…, cái nắng hè đổ xuống cháy da cháy thịt trên những cung đường. Kỳ lạ thay, chính khí hậu khắc nghiệt như chất men say chắt chiu nên độ ngọt đậm cho những vườn xoài nơi đây. Xoài truyền thống, xoài cát, xoài úc, xoài tứ quý, xoài thái… đua nhau dậy mùi quyến rũ. Chỉ cần vừa bước qua khoảng sân nhỏ, hương xoài chín cây đã nồng nàn trong gió.

Ngược về các xã Ea Kly, Ea Knốp, Phú Xuân, M’Drắk, Ea Na hay phường Buôn Hồ vào những ngày chuyển mùa, du khách sẽ ngỡ ngàng trước những vòm vải thiều đỏ mọng. Không đợi đến giữa hè như vải thiều miền Bắc, vải trên đất bazan chín sớm, gom trọn cái ngọt thanh tao, dịu nhẹ. Cắn một miếng quả mọng nước, cảm giác mát lành lan tỏa tức thì, xua tan đi vệt oi nồng oi ả.

Sầu riêng được trồng nhiều tại Đắk Lắk, có giá trị kinh tế cao.

Khi ve cất lời rộn rã, cây trái Đắk Lắk cũng bước vào những nốt nhạc rực rỡ nhất của mùa chôm chôm, bơ, ổi, thanh long... Nhưng có lẽ, điều làm nên độ “chín” cho mùa quả cao nguyên không chỉ nằm ở sự trĩu cành mà nằm ở nhịp sống bình dị nơi buôn làng.

Ở các góc nhỏ, ven buôn làng, phố xá hay ở nơi phố thị sầm uất, ta dễ dàng gặp lại nụ cười hiền hậu của các amí (mẹ), các amai (chị) từ các thôn buôn gùi cây trái ra bán. Những chiếc gùi trĩu nặng quả tươi vừa hái sớm, vừa tươi ngon, lại rẻ đến bất ngờ. Chị Mi Nel Êban (buôn Ea Bông, phường Buôn Ma Thuột) bộc bạch: “Tôi bán hàng ở góc chợ Phan Đình Phùng nhiều năm rồi, trái cây nhà trồng có, thu mua của bà con trong buôn có. Người mua chọn quả ngọt, mình tư vấn chân tình, cả hai cùng trao nhau đôi ba câu chuyện vui...”. Cuộc mua bán nơi góc phố cứ thế mang theo cả cái tình của buôn làng, nhẹ nhàng gieo vào lòng người mua bằng sự ấm áp, thoải mái nhất.

Nếu những gùi trái cây kể câu chuyện về đời sống bình dị thì các vùng chuyên canh lại cho thấy một diện mạo khác của nông nghiệp Đắk Lắk. Nổi bật trong đó là sầu riêng.

Trái cây tươi ngon được người dân bày bán tại các khu chợ.

Vào mùa thu hoạch, những vùng trồng tập trung ở Krông Pắc, Cư M’gar, Buôn Hồ, Cư Bao… trở nên nhộn nhịp. Dọc các tuyến đường, dòng xe container nối nhau chờ “ăn hàng”. Hương sầu riêng nồng nàn theo gió lan ra từ những khu vườn. Với nhiều người, đó là mùi khó nhầm lẫn - hoặc yêu thích ngay từ lần đầu, hoặc phải mất thời gian mới quen. Nhưng với người trồng, phía sau mùi hương đặc trưng ấy là một ngành hàng đang tạo sinh kế và mở ra nhiều kỳ vọng.

Cây trái Đắk Lắk hôm nay cũng đang bước ra khỏi cách làm nông nghiệp truyền thống. Người dân quan tâm hơn đến liên kết sản xuất, truy xuất nguồn gốc, mã số vùng trồng, tiêu chuẩn chất lượng và thị trường tiêu thụ. Không ít hợp tác xã, hộ sản xuất mạnh dạn tiếp cận thương mại điện tử, bán hàng trực tuyến, đưa nông sản từ khu vườn đến người tiêu dùng ở nhiều tỉnh, thành. Cùng với trái tươi, chế biến sâu mở thêm những con đường mới, không chỉ giúp kéo dài thời gian bảo quản mà còn góp phần nâng giá trị của sản phẩm.

Mùa quả cứ nối tiếp mùa quả. Hết xoài vùng biên đến nhãn, vải, chôm chôm, bơ, rồi sầu riêng vào mùa. Nhưng đi qua những mùa trái ấy, điều còn lại không chỉ là vị giác. Có lẽ, vẻ đẹp của mùa trái ngọt Đắk Lắk nằm ở chính sự giao hòa giữa cái cũ và cái mới, giữa khu vườn gia đình và vùng chuyên canh, giữa gùi quả của người phụ nữ buôn làng và những chuyến xe chở nông sản đi xa.

Để rồi khi rời cao nguyên, có thể nhiều người vẫn nhớ một mùi hương, một sắc màu, một gùi trái cây ven đường - và nhớ rằng Đắk Lắk có những mùa hè được kể bằng vị ngọt của cây trái.

Song Anh