Hơn 20 năm gắn bó với công tác bảo tồn động vật hoang dã, với TS. Nguyễn Thị Thu Trang - nhà sáng lập Trung tâm Hành động vì động vật hoang dã (WildAct), bảo tồn không chỉ là giữ một cánh rừng hay cứu một loài động vật. Đó còn là câu chuyện về con người, sinh kế, giáo dục, niềm tin và trách nhiệm của cộng đồng.

Vườn Quốc gia Chư Yang Sin. Ảnh: Vạn Tiếp

Câu chuyện về bảo tồn cùng cộng đồng vừa được chị chia sẻ trong cuộc trò chuyện do Mê Chuyện Buôn - kênh truyền thông phi lợi nhuận của những người trẻ yêu văn hóa Tây Nguyên - tổ chức mới đây tại Trường Đại học Y Dược Buôn Ma Thuột.

Từ ám ảnh tuổi thơ đến con đường bảo tồn động vật

Mong muốn đeo đuổi công việc bảo tồn động vật hoang dã nhen nhóm trong lòng Trang từ năm chị mới 8 tuổi khi chứng kiến nỗi đau đớn của một con gấu nuôi bị lấy mật ở sân nhà hàng xóm. Trang kể: “Vào cái buổi tối nhìn thấy con gấu bị đâm kim tiêm vào ngực và giật lên đau đớn ấy, tôi đã tự hứa với bản thân là sẽ làm bất cứ điều gì trong khả năng để có thể chấm dứt việc hành hạ và bóc lột động vật hoang dã như vậy”.

Lời cam kết với bản thân ấy chính là động lực để cô gái nhỏ bé kiên trì với một ngành học còn khá xa lạ ở Việt Nam. Trang tự học tiếng Anh, xin làm tình nguyện viên bảo tồn từ những năm học cấp 3, giành được học bổng theo học ngành Bảo tồn động vật hoang dã tại Vương quốc Anh. Sau đó, chị tiếp tục học thạc sĩ và tiến sĩ về Quản lý đa dạng sinh học.

TS. Nguyễn Thị Thu Trang trong một buổi nói chuyện về công tác bảo tồn động vật hoang dã. Ảnh: WildAct

Nhưng, cũng có những lúc con đường ấy rất khó khăn. Năm 2013, khi đang học thạc sĩ ở Đại học Cambridge (Anh) thì Trang phát hiện bị ung thư đại tràng. Trong thời gian điều trị bệnh, có một câu chuyện khiến chị thay đổi hướng tiếp cận đối với công tác bảo tồn. Chị chia sẻ: “Khi tôi nằm viện, khoảng năm 2013 - 2014, nạn săn bắt và tận diệt tê giác ở châu Phi rất nhức nhối. Đó cũng là đề tài tôi làm nghiên cứu cho luận văn thạc sĩ. Thấy tôi đọc tài liệu về vấn đề này, một bác sĩ điều trị đã nói với tôi rằng: Nếu những bệnh nhân ung thư bị lừa mua và sử dụng sừng tê giác vì những lời đồn thổi về tác dụng chữa bệnh, họ có thể bỏ lỡ “thời điểm vàng” điều trị. Khi đó, dù đến bệnh viện tốt, gặp bác sĩ giỏi, việc điều trị cũng có thể không còn hiệu quả. Câu nói ấy khiến tôi chợt nhận ra rằng làm bảo tồn không chỉ là bảo vệ rừng cây hay động vật hoang dã mà còn là bảo vệ chính con người nữa”.

Và năm 2015, WildAct ra đời với mục tiêu đưa bảo tồn đến gần hơn với mọi người, như lời Trang chia sẻ, chị muốn tạo cơ hội để tất cả mọi người, bất kể tuổi tác hay xuất thân, đều có thể chung tay bảo vệ thiên nhiên.

Những năm tháng tham gia nhiều dự án bảo tồn tại châu Phi và châu Á càng khiến Trang tin rằng không thể tách công tác bảo tồn khỏi đời sống của con người. Bảo tồn chỉ có thể bền vững khi gắn với sinh kế của người dân. Nếu người dân nghèo và không có lựa chọn sinh kế, rất khó yêu cầu họ không khai thác tài nguyên rừng. Và đó cũng là lý do WildAct thực hiện nhiều hoạt động hướng tới cộng đồng: hỗ trợ sinh kế, giáo dục, xây dựng các tổ tuần tra cộng đồng, hỗ trợ con em lực lượng bảo vệ rừng và người dân vùng đệm.

Bảo tồn cùng cộng đồng ở Chư Yang Sin

Với diện tích gần 60.000 ha rừng, Vườn Quốc gia (VQG) Chư Yang Sin (tỉnh Đắk Lắk) là một trong những khối rừng lớn nhất trong khu vực sinh thái Trường Sơn, có quần thể những loài động vật quý hiếm như mang lớn, voọc chà vá chân đen, vượn đen má vàng, cầy vằn, trĩ sao. Tuy nhiên, các loài đặc hữu và hệ sinh thái luôn bị đe dọa bởi nạn săn bắt trái phép, trong khi đó lực lượng kiểm lâm mỏng, thiếu thiết bị và năng lực đối phó với nhiều trường hợp hiểm nguy.

Hình ảnh anh Ngô Đức Liên, nhân viên kiểm lâm của VQG Chư Yang Sin trong một lần đi tuần tra tháo gỡ bẫy săn thú rừng bị thợ săn bắn bị thương nặng khiến TS. Nguyễn Thị Thu Trang trăn trở. Chị đặt câu hỏi: Tại sao người bảo vệ cây cối, bảo vệ thú rừng - công việc mang lại lợi ích cho cả cộng đồng - lại phải hy sinh tính mạng? Và những người thợ săn cũng là thành viên cộng đồng, tại sao họ phải săn bắn thú rừng nếu có nguồn sinh kế khác?

 Những câu hỏi ấy thôi thúc chị Trang và WildAct đến với Chư Yang Sin. Và trong 3 năm qua, WildAct phối hợp với Ban Quản lý VQG Chư Yang Sin triển khai rất nhiều hoạt động hỗ trợ lực lượng kiểm lâm cũng như cộng đồng người dân sống ở vùng đệm (thuộc các xã như Cư Pui, Krông Bông, Yang Mao…). Đơn cử như: tổ chức các khóa tập huấn về kỹ năng ứng phó cho lực lượng kiểm lâm; tập huấn tăng cường năng lực cho người dân địa phương về giám sát động vật hoang dã, kỹ thuật tuần tra và bảo tồn đa dạng sinh học; vận động người dân cùng tham gia xây dựng quỹ cộng đồng với sự hỗ trợ của doanh nghiệp giúp bà con vay phát triển kinh tế hoặc đầu tư vào giáo dục, y tế… WildAct cũng triển khai chương trình Agroforestry, hướng tới đa dạng hóa nguồn thu nhập của người dân (như: hỗ trợ người dân học tập và triển khai mô hình trồng ca cao bền vững); hỗ trợ để làm giảm thiểu tình trạng tảo hôn, bất bình đẳng giới, bạo lực gia đình trong cộng đồng dân cư; trao học bổng "Mầm non của rừng" giúp con em của nhân viên kiểm lâm, lực lượng bảo vệ rừng và trẻ em vùng đệm được đến trường...

Đặc biệt, với sự hợp tác và hỗ trợ của VQG Chư Yang Sin, WildAct đã thành lập Tổ Cộng đồng tuần tra bảo vệ rừng (CCT) gồm lực lượng kiểm lâm và những người H’Mông từng là thợ săn cùng tham gia tuần tra theo dõi động vật hoang dã, tháo gỡ bẫy săn, vận động người dân không săn bắn trái phép và báo cáo các hoạt động phi pháp. TS. Nguyễn Thị Thu Trang chia sẻ: “Hiện đội có 9 thành viên từng là thợ săn, mỗi tháng đi tuần tra rừng khoảng 12 ngày. Khi làm việc với chúng tôi thì họ có công việc, mức lương ổn định và không cần phải vào trong rừng để đi săn nữa. Họ có lợi thế là hiểu rất rõ rừng, có thể nhận biết dấu chân của động vật và những nơi thường bị đặt bẫy nên giúp sức đắc lực cho kiểm lâm trong việc gỡ bẫy, bảo vệ động vật”.

Cán bộ kiểm lâm Vườn Quốc gia Chư Yang Sin và thành viên Tổ Cộng đồng tuần tra bảo vệ rừng giải cứu một cá thể động vật hoang dã. Ảnh: WildAct

Bên cạnh đó, từ năm 2024, WildAct phối hợp cùng Ban Quản lý VQG Chư Yang Sin tổ chức Giải thưởng Người giữ rừng Chư Yang Sin nhằm tôn vinh và ghi nhận những đóng góp thầm lặng của lực lượng bảo vệ rừng trong công tác bảo tồn rừng và đa dạng sinh học. Năm 2026, giải thưởng đã vinh danh 12 cá nhân, tập thể, trong đó có cán bộ kiểm lâm và những người dân tích cực tham gia bảo vệ rừng.

Những nỗ lực ấy đang mang lại những kết quả tích cực, không chỉ ở số lượng bẫy được tháo gỡ hay số ngày tuần tra, mà còn ở sự chuyển biến trong ý thức của cộng đồng.

Mỗi ngày, TS. Nguyễn Thị Thu Trang và các cộng sự vẫn đang bền bỉ với công tác bảo tồn động vật hoang dã, bảo vệ rừng. Nói về công việc của mình, chị bộc bạch: “Những vấn đề đối với thiên nhiên, với môi trường không phải do những con vật trong rừng gây ra, mà đều bắt nguồn từ con người. Vì vậy, mong rằng mỗi người, dù ở ngành nghề nào, cũng có thể đóng góp kiến thức và kỹ năng của mình cho công tác bảo tồn, từ đó tạo ra những thay đổi để bảo vệ rừng cây, bảo vệ động vật và đa dạng sinh học cho những cánh rừng”.

Hồng Hà