Giữa không gian đô thị ngày một mở rộng, cánh rừng cổ thụ và bến nước đầu nguồn của buôn Kmrơng Prông (phường Tân An) vẫn xanh qua năm tháng...

Một cây đổ, già làng mất ngủ

Trừ những ngày có việc phải đi xa, cứ khoảng 4 giờ chiều, già làng Y Wih Êban lại đều đặn bước vào cánh rừng đầu nguồn của buôn Kmrơng Prông B (nay là buôn Kmrơng Prông). Qua những thân cây phủ rêu, già men theo 113 bậc đá xuống bến nước, cúi mình hứng đầy can rồi chậm rãi mang về. Con đường ấy đã in dấu chân già suốt mấy chục năm. Từng gốc cây, phiến đá, mạch nước thân thuộc như một phần máu thịt. Già nhớ cả 130 cây cổ thụ trong khu rừng rộng gần 1 ha, với những loài gỗ quý như sao, tùng, bằng lăng, cà chít… Nhiều cây đã hàng trăm năm tuổi, thân lớn 3 - 4 người ôm không xuể.

“Kmrơng” nghĩa là rừng, “Prông” là to lớn. Tên buôn như lời nhắc về thuở cha ông đến lập làng giữa đại ngàn. Theo thời gian, phố xá mở rộng, nhà cửa dần bao quanh, nhưng khoảng rừng đầu nguồn vẫn được dân làng giữ lại như một phần thiêng liêng không thể tách rời.

Chiều về bên bến nước.

Cách đây vài năm, một trận bão lớn quật đổ cây sao cổ thụ. Sáng hôm sau vào rừng, nhìn thân cây nằm chắn ngang lối xuống bến nước, già Y Wih lặng người. “Mỗi cây trong rừng như một thành viên trong buôn. Nhìn cây ngã xuống, tôi thấy như vừa mất một người thân”, già Y Wih chậm rãi nói.

Trong niềm tin của già, thần rừng đã che chở cho dân làng. Và với người Êđê ở Kmrơng Prông, rừng là nơi giữ đất, giữ nước và lưu giữ đời sống tinh thần của cộng đồng. Con người bước vào rừng bằng sự kính trọng và những quy ước đã được trao truyền từ nhiều thế hệ: không ai được tự ý chặt cây; cây ngã do tuổi già, mưa bão phải báo với buôn và chính quyền để thống nhất cách xử lý; trẻ nhỏ không được xuống bến một mình; người dân không mang xà phòng, dầu gội hay hóa chất đến gần nguồn nước… Hai mạch nước chính cũng được phân chia theo tập quán, một bên dành cho phụ nữ, một bên dành cho đàn ông. Những quy định ấy được đưa vào hương ước, quy ước của buôn. Nhưng theo già Y Wih, “hàng rào” chắc chắn nhất bảo vệ khu rừng vẫn là ý thức của mỗi người.

Bởi thế, già cùng những người có uy tín thường nhắc con cháu không xâm hại cây rừng, không lấn chiếm đất đầu nguồn. Thanh niên trong buôn cùng nhau dọn vệ sinh, trồng thêm cây ở những khoảng đất trống. Dưới những tầng lá xanh thẫm ấy là những mạch nước lớn nhỏ chảy ngày đêm, len qua khe đá, hòa vào suối Ea Knir rồi tiếp tục hành trình qua nhiều địa bàn trước khi đổ về sông Sêrêpốk.

Chung tay gìn giữ

Sinh ra và lớn lên ở buôn Kmrơng Prông, chị H Thị Nhung Êban chưa bao giờ thôi nhớ vị nước đầu nguồn. Mặc dù nhà đã có giếng khoan, nhưng nước uống và nấu ăn, chị vẫn thường xuống bến lấy về. “Người ta nói nước không có mùi vị, nhưng người sinh ra bên mạch nguồn này đi đâu cũng nhớ vị nước của núi rừng. Nó trong, mát và có vị ngọt rất riêng”, chị H’Nhung bộc bạch.

Có lẽ bởi sự gắn bó sâu nặng ấy mà nhiều người Kmrơng Prông dù đi làm ăn xa, mỗi lần trở về vẫn tìm xuống bến nước như một cách gột bụi đường và báo với thần rừng rằng người con của buôn đã trở về.

Phụ nữ Êđê vẫn thường giữ nét đẹp xuống bến lấy nước về sử dụng.

Sau khi Kmrơng Prông A và Kmrơng Prông B sáp nhập, buôn Kmrơng Prông có 916 hộ, hơn 4.000 nhân khẩu, trên 60% là người Êđê. Cùng với những công trình chung, khu rừng và bến nước đầu nguồn được bàn giao cho cộng đồng quản lý. Trưởng buôn H’Hen Êban hiểu rằng mình không chỉ tiếp nhận một tài sản, mà đang gánh trách nhiệm gìn giữ di sản của cha ông. “Rừng và bến nước được coi là linh hồn của buôn. Nếu mất rừng, mất bến nước thì buôn làng cũng mất đi một phần cội nguồn. Việc bảo vệ không chỉ thuộc trách nhiệm của trưởng buôn mà của từng người dân”, chị H’Hen nói.

Từng tham gia công tác Đoàn, nay chị H’Hen tiếp tục vận động thanh niên trồng cây, vệ sinh bến nước và tuyên truyền người dân không xây dựng công trình, lấn chiếm khu vực đầu nguồn. Hằng tháng, chị huy động bà con cùng dọn vệ sinh; mỗi năm tổ chức 2 - 3 đợt trồng cây bổ sung.

Già làng Y Wih Êban (thứ hai từ trái sang) chia sẻ về việc gìn giữ rừng đầu nguồn của người dân buôn Kmrơng Prông.

Đô thị có thể tiếp tục mở rộng, những mái nhà có thể ngày một gần rừng hơn, nhưng mạch nguồn Kmrơng Prông vẫn chảy. Bởi phía trên dòng nước ấy không chỉ có những tán cây cổ thụ chở che, mà còn có luật tục và tình yêu quê hương của cả một cộng đồng đang lặng lẽ truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Lê Thành