Từ những giọt nước mắm đượm vị biển ở Gành Đỏ, chiếc bánh tráng thơm mùi gạo ở Đông Bình, đến tấm thổ cẩm mang sắc màu văn hóa Êđê ở buôn Tơng Jŭ... các nghề truyền thống vẫn được người dân Đắk Lắk bền bỉ gìn giữ.  Không chỉ lưu truyền kinh nghiệm của cha ông, mỗi sản phẩm còn tạo việc làm, mang lại thu nhập và góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa địa phương.

Gìn giữ tinh hoa nghề truyền thống

Ở làng nghề Gành Đỏ (phường Xuân Đài), nghề làm nước mắm đã được trao truyền qua nhiều thế hệ. Bí quyết tạo nên hương vị đặc trưng là sự kết hợp giữa cá cơm tươi vùng biển địa phương và muối Tuyết Diêm nổi tiếng. Cá được tuyển chọn, trộn muối rồi đưa vào thùng gỗ ủ chượp (quá trình lên men sinh hóa tự nhiên) từ 12 - 16 tháng. Qua bàn tay tỉ mỉ, giàu kinh nghiệm của người thợ, những giọt nước mắm màu cánh gián, thơm đặc trưng, đậm đà vị biển và có hậu ngọt tự nhiên dần hình thành.

Bà Dương Thị Chuyên, chủ cơ sở nước mắm Bà Mười cho biết, gia đình đã có ba đời làm nghề. Hơn 40 năm qua, cơ sở vẫn duy trì phương pháp ủ chượp truyền thống, chú trọng chất lượng nguyên liệu để giữ hương vị riêng. Sản phẩm được công nhận OCOP 3 sao.

Người dân Đông Bình (phường Tuy Hòa) giữ nghề bánh tráng thủ công.

Bên cạnh giữ bí quyết làm nghề, cơ sở đầu tư hệ thống chiết rót, đóng chai hiện đại, sử dụng mã vạch, mã QR để hỗ trợ truy xuất nguồn gốc, đồng thời đưa sản phẩm lên các nền tảng số, mở rộng kênh bán hàng trực tuyến. Việc đón khách đến tham quan, tìm hiểu quy trình sản xuất cũng góp phần quảng bá đặc sản địa phương. Theo bà Chuyên, đổi mới là cách để sản phẩm truyền thống thích ứng với thị trường, tạo thêm cơ hội tiêu thụ và động lực để thế hệ sau tiếp tục gắn bó với nghề.

Hiện làng nghề Gành Đỏ có 132 hộ dân, trong đó 9 hộ duy trì sản xuất nước mắm truyền thống; 24 hộ chế biến, kinh doanh hải sản khô; còn lại tham gia đánh bắt thủy sản cung cấp nguyên liệu. Theo ông Nguyễn Hữu Lượm, Phó Chủ tịch UBND phường Xuân Đài, địa phương định hướng hỗ trợ kết nối tiêu thụ nước mắm, hải sản khô tại các khu, điểm du lịch, khuyến khích phát triển làng nghề gắn với du lịch cộng đồng.

Ở phường Tuy Hòa, làng nghề bánh tráng Đông Bình với lịch sử hơn 400 năm cũng được người dân gìn giữ qua nhiều thế hệ. Từ gạo và nguồn nước ngầm địa phương, những chiếc bánh tráng thơm ngon được làm nên bằng sự khéo léo, tỉ mỉ của người thợ, phần lớn là lao động nữ.

Là gia đình có ba đời làm bánh tráng ở khu phố Đông Bình, bà Trần Thị Thủy cho biết, dù bánh tráng sản xuất bằng máy ngày càng cạnh tranh, gia đình vẫn duy trì nghề truyền thống. Hiện làng nghề có hơn 100 hộ sản xuất, tạo việc làm cho khoảng 500 lao động. Nhiều hộ kết hợp phương pháp thủ công với đầu tư máy móc để nâng cao năng suất.

Theo ông Hồ Quang Nam, Giám đốc HTX Đông Hòa An, Chủ tịch Hội Nghề bánh tráng Đông Bình, việc liên kết các hộ sản xuất góp phần hỗ trợ người dân duy trì nghề, nâng cao giá trị sản phẩm, qua đó gìn giữ nét đẹp văn hóa ẩm thực của vùng đất Phú Yên.

Mở hướng sinh kế

Nếu nước mắm Gành Đỏ và bánh tráng Đông Bình lưu giữ hương vị quê nhà thì nghề dệt thổ cẩm ở buôn Tơng Jŭ (phường Ea Kao) lại góp phần bảo tồn những nét văn hóa đặc trưng của đồng bào Êđê.

Bà H’Yam Bkrông, Giám đốc HTX Dệt thổ cẩm Tơng Bông cho biết, từ 30 thành viên ban đầu, đến nay HTX đã phát triển lên 42 thành viên ở nhiều lứa tuổi, tạo điều kiện để các thế hệ kế cận nhau giữ nghề. Các thành viên chia thành 4 nhóm, đảm nhận những công đoạn, sản phẩm như dệt mền, dệt vải, may túi xách, túi đeo điện thoại và đồ lưu niệm...

Du khách đến tham quan và xem người dân buôn Tơng Jŭ (phường Ea Kao) dệt thổ cẩm.

Mỗi người làm việc tại nhà, chủ động sắp xếp thời gian chăm lo gia đình, làm rẫy và tranh thủ dệt, may sản phẩm. Bình quân, mỗi thành viên có thu nhập từ 5 - 6 triệu đồng/tháng. Sản phẩm được tiêu thụ tại các quầy hàng lưu niệm trong tỉnh và cung cấp theo đơn đặt hàng từ một số địa phương khác.

Ngoài nhận đơn hàng, HTX còn dạy nghề dệt, may miễn phí cho thanh niên và người dân ở trong buôn và các buôn lân cận. Sau đào tạo, người học có thể nhận mẫu sản phẩm, gia công tại nhà rồi bán lại cho HTX. Hiện toàn buôn Tơng Jŭ có khoảng 100 gia đình biết dệt, may trang phục truyền thống để bán hoặc phục vụ nhu cầu của gia đình.

Gắn bó với HTX Dệt thổ cẩm Tơng Bông từ năm 2003, chị H Dium Byã từng tham gia lớp dạy nghề dệt, may thổ cẩm miễn phí do địa phương tổ chức. Sau thời gian tự nhận may sản phẩm tại nhà, chị tham gia HTX, đảm nhận dệt và may trang phục truyền thống. Bình quân mỗi tuần chị dệt được một bộ; nếu có sản phẩm, mỗi ngày chị có thể may một bộ. Thu nhập khoảng 6 triệu đồng/tháng giúp chị trang trải cuộc sống và duy trì nghề truyền thống.

Theo ông Nguyễn Xuân Nở, Phó Chủ tịch UBND phường Ea Kao, địa phương sẽ tạo điều kiện để HTX Dệt thổ cẩm Tơng Bông mở rộng hoạt động. Đồng thời hỗ trợ đào tạo nghề cho người dân, nhất là đồng bào dân tộc thiểu số, góp phần bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống của người Êđê, tạo thêm việc làm, thu nhập tại chỗ.

Từ làng nghề ven biển đến buôn làng Tây Nguyên, mỗi sản phẩm truyền thống đều chứa đựng công sức, kinh nghiệm và tình yêu nghề của người dân. Khi được hỗ trợ về đào tạo, đầu ra và cách thức tiếp cận thị trường, nghề truyền thống không chỉ được lưu giữ mà còn trở thành nguồn sinh kế thiết thực, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa qua nhiều thế hệ.

Trung Hiếu - Thùy Thảo