Sáng 31/10, tiếp tục Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI, thảo luận tại hội trường về phát triển kinh tế - xã hội, các đại biểu thuộc Đoàn ĐBQH tỉnh Đắk Lắk đóng góp nhiều ý kiến tâm huyết, hướng vào việc khơi thông thị trường công nghiệp văn hóa trên không gian số, hoàn thiện thể chế đặc thù nhằm bảo tồn các giá trị di sản bản địa trước sức ép tăng trưởng kinh tế.

Phát triển công nghiệp văn hóa trên không gian số

Đóng góp ý kiến, đại biểu Đỗ Chí Nghĩa, Ủy viên là ĐBQH hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội nhấn mạnh sự thay đổi trong đời sống văn hóa hiện đại khi hàng triệu người dân, nhất là giới trẻ, theo dõi phim ngắn và video ngắn mỗi ngày trên thiết bị di động. Trước thực tế đó, chúng ta đang nhìn thấy một nguy cơ văn hóa cần kiểm soát hay một thị trường công nghiệp văn hóa đang hình thành mà chưa được nhận diện và khai thác đúng mức?

Theo đại biểu, nội dung độc hại phải được ngăn chặn, nhưng nếu chỉ nhìn thấy mặt trái để tăng cường kiểm soát, có thể bỏ lỡ cơ hội phát triển. Dẫn chứng từ thị trường phim ngắn tỷ đô tại Trung Quốc, loại hình này đã hình thành hệ sinh thái sản xuất kinh doanh quy mô rất lớn, tạo việc làm và doanh thu cho nhiều lĩnh vực sáng tạo, đại biểu trăn trở, liệu Việt Nam có thể tiếp thu chọn lọc để biến thị trường này thành một nguồn lực phát triển mới, thay vì chỉ tràn ngập nỗi lo về thứ “rác văn hóa gây nghiện”.

Cùng với đó, chúng ta đã có chính sách đủ mạnh để đào tạo đội ngũ sáng tạo, hỗ trợ sản xuất, bảo vệ bản quyền, phát triển nền tảng phân phối nội dung theo cách của Việt Nam? Hay đang để các nền tảng nước ngoài khai thác thị trường, nắm giữ dữ liệu khán giả và hưởng phần lớn giá trị kinh tế, trong khi chúng ta lo chống đỡ với những rác độc hại? 

Đại biểu Đỗ Chí Nghĩa phát biểu thảo luận. Ảnh: Đoàn ĐBQH tỉnh cung cấp

Đại biểu khẳng định, ngăn chặn nội dung độc hại là hết sức cần thiết. Nhưng kiến tạo một thị trường sáng tạo, mới là trách nhiệm cho phát triển. Từ câu chuyện phim ngắn, đại biểu cho rằng cần nhìn rộng hơn về chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa của đất nước. Trong thời đại số, văn hóa không chỉ hiện diện trong bảo tàng, rạp chiếu phim, không gian di sản, mà còn từng ngày lan tỏa trên điện thoại thông minh, các nền tảng xuyên biên giới qua phim ngắn, âm nhạc, trò chơi điện tử và nhiều hình thức sáng tạo mới. Phát triển công nghiệp văn hóa trên không gian số còn mang ý nghĩa chiến lược là khẳng định chủ quyền văn hóa Việt Nam trên không gian số. 

Dẫn chiếu Nghị quyết số 25 của Bộ Chính trị về Chiến lược công tác tư tưởng trong bối cảnh mới đã đặt ra yêu cầu chuyển trọng tâm từ quản lý thông tin sang dẫn dắt nhận thức xã hội, đặc biệt là cả trên không gian thực và không gian số, đại biểu cho rằng, muốn dẫn dắt nhận thức, trước hết phải thu hút được sự chú ý của công chúng. Một thông điệp đúng nhưng không đến được với giới trẻ thì hiệu quả sẽ rất hạn chế.

Do vậy, đại biểu để nghị cần hoàn thiện cơ chế quản lý nội dung số theo từng loại hình và mức độ rủi ro, xử lý nghiêm nội dung vi phạm, bảo vệ người sử dụng, nhất là trẻ em, nhưng không tạo rào cản đối với sáng tạo lành mạnh. Chuyển mạnh từ tư duy chỉ quản lý sang tư duy kiến tạo. Nhà nước cần có cơ chế đặt hàng, tuyển chọn công khai, hỗ trợ cạnh tranh các dự án phim ngắn, phim AI khai thác lịch sử, văn hóa và di sản con người Việt Nam. Cùng với đó, phát triển hệ sinh thái gắn sáng tạo với thị trường, chú trọng bảo vệ bản quyền, đào tạo nhân lực, hỗ trợ doanh nghiệp, kết nối phân phối quốc tế để người sáng tạo sống được bằng nghề. 

“Phát triển công nghiệp văn hóa không chỉ để hình thành một ngành kinh tế, mà còn để văn hóa trở thành nguồn lực phát triển, bản sắc trở thành lợi thế cạnh tranh và sức sáng tạo của người Việt trở thành sức mạnh quốc gia”, đại biểu Đỗ Chí Nghĩa nhấn mạnh.

Không đánh đổi bản sắc lấy tăng trưởng ngắn hạn 

Tham gia phát biểu thảo luận tại hội trường, đại biểu Y Bhen Kđoh, diễn viên Ca, Đoàn Ca múa dân tộc (Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh) đề cập đến bài toán phát triển kinh tế bền vững gắn với xây dựng, phát triển và bảo tồn giá trị văn hóa tại vùng Duyên hải Nam Trung Bộ - Tây Nguyên.

Đại biểu Y Bhen Kđoh đóng góp ý kiến tại nghị trường. Ảnh: Đoàn ĐBQH tỉnh cung cấp

Đại biểu chỉ rõ, dẫu hạ tầng và kinh tế biển, hành lang Đông – Tây duy trì đà tăng trưởng cao, không gian văn hóa Cồng chiêng cùng các di sản tiếp tục được đánh thức, khu vực này đang phải đối mặt với mâu thuẫn gay gắt giữa tăng trưởng kinh tế nhanh và nguy cơ mai một bản sắc. 

Theo đại biểu, sức ép đô thị hóa, sự bùng nổ của du lịch đại trà thiếu kiểm soát và quá trình thương mại hóa đang làm mai một không gian sinh tồn truyền thống. Những “thiết chế xã hội” tự nhiên thiêng liêng của buôn làng Tây Nguyên như kiến trúc nhà dài, bến nước đang từng bước bị thu hẹp, biến dạng.

Cùng với đó, tác động nặng nề của thiên tai, bão lũ và biến đổi khí hậu khiến sinh kế truyền thống bị đứt gãy, thu nhập của đồng bào dân tộc thiểu số và vùng bãi ngang còn thấp, trong khi chế độ đãi ngộ cho các nghệ nhân - những “báu vật nhân văn sống” vẫn còn bất cập. 

Từ những vấn đề trên, đại biểu kiến nghị Chính phủ hoàn thiện thể chế đặc thù, lồng ghép "Chỉ số Văn hóa" vào quy hoạch phát triển kinh tế.

Theo đó, cần xây dựng khung chính sách đặc thù về tín dụng và đầu tư công cho vùng Duyên hải Nam Trung Bộ - Tây Nguyên, cần có cơ chế tài chính hỗn hợp để huy động nguồn lực xã hội hóa công tác bảo tồn di sản.

Khi phê duyệt các quy hoạch phát triển khu công nghiệp, đô thị, dự án thủy điện hay giao thông lớn tại miền Trung - Tây Nguyên, bắt buộc phải có Báo cáo đánh giá tác động văn hóa - xã hội, tuyệt đối không đánh đổi bản sắc và môi trường sinh thái lấy tăng trưởng kinh tế ngắn hạn.

Song song đó, xây dựng mô hình "Kinh tế di sản" và sinh kế gắn liền với bản sắc cộng đồng. Cần chuyển đổi mô hình du lịch từ "khai thác cảnh quan thuần túy" sang "kinh tế trải nghiệm di sản văn hóa bản địa". Phân cấp nhiều hơn cho địa phương, trao quyền nhiều hơn cho cộng đồng dân cư (đặc biệt là đồng bào các dân tộc thiểu số) trở thành chủ thể trực tiếp quản lý, khai thác và hưởng lợi từ du lịch.

Đồng thời, cần có chính sách hỗ trợ mang tính đặc thù để các địa phương có đông đồng bào dân tộc thiểu số phát triển các làng nghề truyền thống, phục dựng các không gian văn hóa nguyên bản gắn với xây dựng nông thôn mới.

Đại biểu cũng đề nghị Chính phủ cho phép các địa phương được thiết lập Quỹ bảo tồn di sản đang có nguy cơ mai một và chính sách đặc thù cho nghệ nhân nhằm kịp thời hỗ trợ các di sản phi vật thể đang đứng trước bờ vực thất truyền (như tiếng nói, chữ viết, nghệ thuật trình diễn dân gian, luật tục); tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý về chế độ đãi ngộ đặc thù cho các nghệ nhân nhân dân, nghệ nhân ưu tú - những người đang giữ hồn cốt di sản nhưng đa số có đời sống kinh tế khó khăn.

Lan Anh