Ngày 24/6/1966, quân và dân Phú Yên đã làm nên một chiến công tiêu biểu khi đánh bại cuộc tiến công quy mô lớn của quân đội Mỹ tại Địa đạo Gò Thì Thùng thuộc xã An Xuân, huyện Tuy An trước đây (nay là xã Tuy An Tây, tỉnh Đắk Lắk), góp phần bảo vệ vững chắc căn cứ cách mạng của tỉnh.

60 năm đã trôi qua kể từ Chiến thắng Địa đạo Gò Thì Thùng, nhưng những giá trị lịch sử của chiến thắng ấy vẫn còn nguyên vẹn. Đó không chỉ là niềm tự hào của các thế hệ cán bộ, chiến sĩ và nhân dân địa phương mà còn là minh chứng sinh động cho sức mạnh của chiến tranh nhân dân, cho ý chí quật cường và khát vọng độc lập, tự do của dân tộc Việt Nam.

Địa đạo của lòng dân

Sau Hiệp định Giơnevơ năm 1954, đế quốc Mỹ từng bước thay chân thực dân Pháp, dựng lên chính quyền tay sai ở miền Nam, thực hiện nhiều chính sách đàn áp nhằm tiêu diệt phong trào cách mạng. 

Trước yêu cầu của cuộc kháng chiến, dưới sự lãnh đạo của Tỉnh ủy Phú Yên và Bộ Tư lệnh Quân khu 5, chủ trương xây dựng một hệ thống địa đạo làm nơi đứng chân, chiến đấu và bảo vệ lực lượng được triển khai tại Gò Thì Thùng. Đây là khu vực có địa hình thuận lợi, nằm ở độ cao hơn 400 m so với mực nước biển, tiếp giáp với vùng căn cứ cách mạng phía Tây của tỉnh, có vị trí chiến lược quan trọng trong việc bảo vệ và duy trì phong trào đấu tranh cách mạng.

Toàn cảnh Di tích lịch sử quốc gia Địa đạo Gò Thì Thùng ở xã An Xuân, huyện Tuy An, tỉnh Phú Yên trước đây (nay là xã Tuy An Tây, tỉnh Đắk Lắk). Ảnh: ĐPCC

Từ năm 1964 đến năm 1965, quân và dân địa phương đã dồn sức xây dựng hệ thống địa đạo Gò Thì Thùng. Trong điều kiện chiến tranh khốc liệt, thiếu thốn đủ bề và luôn đối mặt với sự kiểm soát, lùng sục gắt gao của địch, toàn bộ công trình được xây dựng bằng sức người với những công cụ lao động thô sơ. Ban ngày, người dân vẫn lao động sản xuất để bảo đảm cuộc sống; đêm xuống lại lặng lẽ đào hầm, đào hào, vận chuyển đất đá, ngụy trang công trình.

Hàng vạn ngày công lao động đã được huy động. Từ cụ già, phụ nữ, thanh niên cho đến thiếu niên đều tham gia vào quá trình xây dựng địa đạo. Người trực tiếp đào đất, người vận chuyển vật liệu, người làm công cụ, người cảnh giới. Tất cả chung một ý chí bảo vệ quê hương và giữ vững căn cứ cách mạng. Chính từ sự đồng lòng ấy, một công trình quân sự quy mô đã dần hình thành giữa núi rừng miền Trung.

Hoàn thành vào năm 1965, Địa đạo Gò Thì Thùng có chiều dài gần 2 km, liên kết với hệ thống giao thông hào dài gần 10 km, bao gồm hầm chỉ huy, hầm trú quân, kho lương thực, kho vũ khí, giếng nước và nhiều công trình quân sự khác. Ẩn mình dưới lớp đất đỏ ba dan, toàn bộ hệ thống được thiết kế phù hợp với điều kiện địa hình, vừa bảo đảm bí mật vừa phục vụ hiệu quả cho nhiệm vụ chiến đấu và bảo vệ lực lượng cách mạng.

Lối vào Địa đạo Gò Thì Thùng. Ảnh: ĐPCC

Không chỉ là nơi trú quân hay cất giấu lương thực, vũ khí, địa đạo còn là trung tâm của thế trận chiến tranh nhân dân được xây dựng trên địa bàn các xã An Xuân, An Lĩnh và An Nghiệp. Từ đây, các lực lượng cách mạng có điều kiện bám dân, bám đất, duy trì hoạt động trong điều kiện địch liên tục mở các cuộc càn quét. Cũng từ đây, tinh thần đoàn kết quân dân được phát huy mạnh mẽ khi nhân dân vừa trực tiếp tham gia chiến đấu, vừa bảo đảm hậu cần, nuôi giấu cán bộ, giữ gìn bí mật cho căn cứ cách mạng.

Thế trận chiến tranh nhân dân vững chắc

Những năm 1965 - 1966, chiến trường miền Nam bước vào giai đoạn đặc biệt ác liệt. Sau khi chiến lược “Chiến tranh đặc biệt” thất bại, Mỹ chuyển sang thực hiện chiến lược “Chiến tranh cục bộ”, trực tiếp đưa quân viễn chinh và nhiều phương tiện chiến tranh hiện đại vào miền Nam. Trước âm mưu và thủ đoạn mới của kẻ thù, Đảng ta chủ trương phát huy sức mạnh chiến tranh nhân dân, xây dựng thế trận lòng dân vững chắc, kết hợp chặt chẽ giữa đấu tranh chính trị với đấu tranh quân sự, giữa lực lượng chủ lực với lực lượng địa phương và nhân dân.

Thực hiện chủ trương đó, quân và dân các xã An Xuân, An Lĩnh, An Nghiệp tiếp tục củng cố căn cứ địa cách mạng, bảo vệ hệ thống địa đạo, xây dựng các công trình phòng thủ và tổ chức lực lượng sẵn sàng chiến đấu. Trong suốt thời gian này, nhiều trận đánh đã diễn ra nhằm bảo vệ công trình địa đạo và giữ vững vùng căn cứ. Các lực lượng du kích thường xuyên tổ chức cảnh giới, phục kích, đánh địch càn quét, góp phần giữ bí mật tuyệt đối cho công trình quân sự đặc biệt này.

Bên trong hệ thống Địa đạo Gò Thì Thùng - nơi từng là căn cứ chiến đấu, trú quân và bảo vệ lực lượng cách mạng trong những năm tháng chiến tranh ác liệt. Ảnh: ĐPCC

Bước sang năm 1966, trước sự phát triển mạnh mẽ của phong trào cách mạng ở phía Tây Tuy An, Mỹ và chính quyền Sài Gòn tập trung lực lượng lớn mở các cuộc hành quân quy mô nhằm triệt phá căn cứ cách mạng trên địa bàn. Ngày 23/6/1966, địch huy động nhiều lượt máy bay trực thăng cùng lực lượng bộ binh tinh nhuệ đổ quân xuống các khu vực thuộc An Xuân, An Nghiệp và An Lĩnh với ý đồ bao vây, tiêu diệt lực lượng cách mạng, đồng thời phá hủy hệ thống địa đạo Gò Thì Thùng.

Tuy nhiên, điều mà đối phương không lường trước được là suốt hơn hai năm trước đó, quân và dân địa phương đã chuẩn bị một thế trận chiến tranh nhân dân vững chắc. Địa đạo, giao thông hào, công sự chiến đấu cùng sự phối hợp giữa bộ đội chủ lực, bộ đội địa phương, dân quân du kích và nhân dân đã tạo nên một hệ thống phòng thủ liên hoàn, đủ sức đối phó với các cuộc tiến công quy mô lớn của đối phương.

Đỉnh cao của cuộc chiến đấu diễn ra vào ngày 24/6/1966 tại khu vực Gò Thì Thùng. Dưới sự chỉ huy thống nhất của cấp trên, các lực lượng tham gia chiến đấu đã phát huy hiệu quả hệ thống địa đạo và công sự phòng thủ, tổ chức nhiều hình thức tác chiến linh hoạt, liên tục đánh địch từ nhiều hướng. Trong điều kiện đối phương có ưu thế vượt trội về quân số, hỏa lực và phương tiện hiện đại, quân và dân ta vẫn kiên cường bám trụ, tận dụng địa hình, công sự và thế trận đã được chuẩn bị từ trước để đánh trả quyết liệt.

Hố thông hơi Địa đạo Gò Thì Thùng được phục dựng nhằm tái hiện không gian sinh hoạt, chiến đấu của quân và dân địa phương trong những năm kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Ảnh: ĐPCC

Cuộc chiến đấu diễn ra hết sức gay go, quyết liệt. Địch liên tục sử dụng hỏa lực mạnh và các phương tiện cơ động nhằm áp đảo lực lượng của ta. Song bằng tinh thần quyết chiến quyết thắng, bằng sự mưu trí, dũng cảm và lòng quả cảm của người chiến sĩ cách mạng, quân và dân địa phương đã từng bước bẻ gãy các đợt tiến công của đối phương. Nhiều hình thức tác chiến linh hoạt được vận dụng hiệu quả, tạo nên thế trận vừa phòng thủ vững chắc vừa chủ động phản công.

Kết quả của trận chiến đấu đã khẳng định hiệu quả của thế trận chiến tranh nhân dân được xây dựng trên vùng đất phía Tây Tuy An. Ta tiêu diệt và làm bị thương nhiều sinh lực địch, bắn rơi nhiều máy bay trực thăng, bảo vệ vững chắc căn cứ cách mạng và hệ thống địa đạo Gò Thì Thùng, làm thất bại cuộc hành quân quy mô lớn của quân Mỹ và chính quyền Sài Gòn trên địa bàn.

Bài học về sức mạnh đại đoàn kết toàn dân

Nhìn lại chặng đường đã qua, có thể thấy giá trị lớn nhất mà Chiến thắng Địa đạo Gò Thì Thùng để lại không chỉ nằm ở kết quả của một trận đánh mà còn ở bài học về sức mạnh của khối đại đoàn kết toàn dân. Chính sự gắn bó máu thịt giữa quân với dân, giữa lực lượng vũ trang với nhân dân địa phương đã tạo nên sức mạnh để bảo vệ căn cứ cách mạng, giữ vững phong trào đấu tranh và làm nên chiến thắng.

Đoàn viên thanh niên tìm hiểu về Chiến thắng Địa đạo Gò Thì Thùng qua sa bàn. Ảnh: Văn Tài

Với những giá trị lịch sử đặc biệt đó, năm 2009, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã công nhận Địa đạo Gò Thì Thùng là Di tích lịch sử cấp quốc gia. Cùng với địa đạo Củ Chi (TP. Hồ Chí Minh) và địa đạo Vịnh Mốc (Quảng Trị), địa đạo Gò Thì Thùng được xem là một trong những địa đạo tiêu biểu của Việt Nam, phản ánh sinh động nghệ thuật chiến tranh nhân dân và ý chí kiên cường của dân tộc trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước.

Sáu mươi năm sau ngày chiến thắng, vùng đất từng là căn cứ cách mạng năm xưa đã có nhiều đổi thay. Từ một địa bàn chịu nhiều đau thương, mất mát do chiến tranh, các xã An Xuân, An Lĩnh, An Nghiệp đã từng bước vươn lên phát triển. Hệ thống kết cấu hạ tầng ngày càng hoàn thiện, đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân không ngừng được nâng cao, chương trình xây dựng nông thôn mới đạt nhiều kết quả tích cực, tạo nên diện mạo mới cho vùng quê giàu truyền thống cách mạng.

Hội đua ngựa truyền thống được tổ chức vào mùng 9 tháng Giêng hằng năm tại Gò Thì Thùng thu hút đông đảo người dân và du khách đến xem, cổ vũ. Ảnh: Nhật Huy

Đặc biệt, từ ngày 1/7/2025, xã Tuy An Tây được thành lập trên cơ sở sáp nhập các xã An Xuân, An Lĩnh và An Nghiệp. Đây là dấu mốc có ý nghĩa quan trọng, mở ra không gian phát triển mới cho địa phương. Trên nền tảng truyền thống cách mạng được hun đúc qua nhiều thế hệ, Đảng bộ, chính quyền và nhân dân xã Tuy An Tây đang tiếp tục phát huy tiềm năng, lợi thế để phát triển nông nghiệp, du lịch, dịch vụ và xây dựng nông thôn mới theo hướng bền vững.

“Phát huy truyền thống vẻ vang của quê hương anh hùng, với tinh thần đoàn kết, ý chí tự lực tự cường và khát vọng phát triển mạnh mẽ, Đảng bộ, chính quyền và nhân dân xã Tuy An Tây sẽ tiếp tục viết nên những trang sử mới, xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp, văn minh, xứng đáng với sự hy sinh của các thế hệ cha anh đi trước”, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Tuy An Tây Nguyễn Thị Hoài My khẳng định.

Lê Hảo