Từ không gian đình làng đến những khu dân cư, trải qua hơn 100 năm, Lễ tế Thu (có nơi còn gọi là cúng Thu) vẫn được người dân gìn giữ qua nhiều thế hệ. Mỗi nơi có cách thực hành khác nhau, nhưng phía sau những nghi lễ ấy là lòng tri ân tiền nhân, ước vọng bình an và sự gắn kết cộng đồng.

Tục xưa lưu giữ

Đã thành lệ, cứ vào tháng 8 âm lịch hằng năm, đình Lạc Giao (phường Buôn Ma Thuột) lại mở cửa đón người dân và du khách về dự Lễ tế Thu. Trong không gian ngôi đình đã gắn với lịch sử hình thành đô thị Buôn Ma Thuột, tiếng chiêng, tiếng trống hòa cùng khói hương tạo nên không gian vừa trang nghiêm, vừa gần gũi. Đó cũng là dịp để người dân tìm về một nếp sinh hoạt văn hóa đã được lưu giữ qua nhiều thế hệ.

Các thành viên trong Đội tế Nam Quan thực hiện các nghi thức của Lễ tế Thu.

Lễ tế Thu tại đình Lạc Giao năm 2026 được tổ chức vào ngày 17/8 âm lịch. Bên cạnh nghi lễ truyền thống, dâng hương, cầu mong mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an, làm ăn thuận lợi, cuộc sống ấm no là các hoạt động hội như: múa lân, múa trống, văn nghệ… Trong nhịp sống đô thị ngày càng hiện đại, những nghi thức ấy vẫn tạo nên một không gian để cộng đồng cùng nhớ về lịch sử, phong tục và những lớp tiền nhân đã góp phần tạo dựng vùng đất. Ông Dương Văn Đề, đại diện Đội tế Nam Quan, bày tỏ: “Mỗi lần thực hành nghi lễ, trong tâm thức chúng tôi không đơn thuần là chỉ hoàn thành một phần việc trong ngày hội mà còn như được trở về với văn hóa, nguồn cội, là cách giữ lại những quy thức, trình tự và không khí trang nghiêm của lễ tế truyền thống”.

Ngày nay, Lễ tế Thu được nhiều cộng đồng dân cư thực hành, đưa vào trong không gian đời sống thường nhật, diễn ra ở khắp các đình làng ở khu dân cư. Như mọi năm, năm nay, bà con tổ dân phố (TDP) Liên Trì 3 (phường Bình Kiến) lại cùng nhau sắm lễ cúng trang nghiêm.

Chiều 16/8 âm lịch, sau 3 hồi chiêng và 3 hồi trống của chánh tế, đoàn hành lễ bắt đầu đi qua các tuyến đường trong tổ dân phố. Ngày trước, đoàn đi bộ, khiêng kiệu, mang theo trống, chiêng qua các ngõ xóm. Nay, phương tiện cơ giới được sử dụng để phù hợp với điều kiện sinh hoạt mới, nhưng trình tự cơ bản của nghi lễ vẫn được giữ lại.

Tại mỗi điểm dừng, đội múa siêu thực hiện nghi thức trong tiếng nhạc, tiếng trống, tiếng chiêng. Với người dân địa phương, cuộc rước linh không đơn thuần là một hành trình đi quanh khu dân cư, đó là cách để “đi mời” Thành Hoàng làng, tiền hiền, hậu hiền, những người có công khai phá, lập làng trở về dự ngày cúng tế của làng.

Sau hơn 2 giờ, đoàn rước trở về nhà sinh hoạt cộng đồng. Lễ vật được sắp đặt, chánh tế cùng các bồi tế thực hiện nghi thức tế lễ truyền thống. Những lời khấn cầu bình an, sức khỏe, cuộc sống ổn định, làm ăn thuận lợi, không dịch bệnh, thiên tai cũng là dịp nhắc lại công lao của những người đi trước.

Ông Trần Minh Ký, Chi hội trưởng Chi hội Người cao tuổi TDP Liên Trì 3, nhiều năm đảm nhiệm vai trò chánh tế, cho biết cách tổ chức lễ có thể thay đổi để phù hợp với cuộc sống hiện nay, nhưng những nghi thức cốt lõi vẫn được thực hiện theo trình tự mà các thế hệ trước truyền lại. Chính sự tiếp nối ấy tạo nên sức sống của một phong tục, được gìn giữ, trao truyền.

Trao truyền phong tục, gắn kết cộng đồng

Sức sống của Lễ tế Thu không chỉ nằm ở nghi thức. Sau những nén hương, lời văn tế hay tiếng trống, tiếng chiêng là những cuộc gặp gỡ của cộng đồng.

Tại Liên Trì 3, TDP hiện có khoảng 590 hộ, hơn 1.800 nhân khẩu. Trước ngày cúng, ban tổ chức thông báo đến từng gia đình và vận động đóng góp kinh phí trên tinh thần tự nguyện. Người có điều kiện góp nhiều, người khó khăn góp ít; người góp tiền, người mang hoa quả, bánh trái, người không có điều kiện vật chất thì góp công. Từ dọn dẹp đường sá, cắm cờ, chuẩn bị nơi hành lễ đến nấu nướng, bày biện, phục vụ… đều có sự chung tay của bà con.

Sau lễ cúng, những mâm cơm được dọn ra, mọi người gặp gỡ, hỏi thăm chuyện gia đình, làm ăn, con cháu. Bà Lê Thị Loan, người dân TDP Liên Trì 3, chia sẻ điều được mong chờ sau phần lễ chính là lúc bà con có dịp ngồi lại với nhau bên mâm cơm làng. Còn ông Nguyễn Bốn, 94 tuổi, người có hàng chục năm tham gia Lễ tế Thu ở TDP Liên Trì 3 thì nhớ nhất không khí mọi người cùng chung tay cho một ngày lễ của cộng đồng. Qua mỗi kỳ tế lễ, lớp trẻ được tham gia, hiểu thêm về nguồn cội và cùng cộng đồng gìn giữ phong tục.

Ban cúng lễ thực hành nghi thức chính của Lễ cúng Thu tại Nhà sinh hoạt văn hóa tổ dân phố Liên Trì 3.

Ở đình Lạc Giao, sự gắn kết cộng đồng cũng được tạo nên từ những cuộc gặp gỡ trong ngày lễ. Người dân từ các xã, phường tìm về đình không chỉ để dâng hương, cầu bình an mà còn để gặp gỡ, chia sẻ và cùng chứng kiến một sinh hoạt văn hóa đã trở thành ký ức của vùng đất. Chị Lý Thị Nhung (người dân phường Buôn Ma Thuột) chia sẻ, mỗi năm, vào Lễ tế Thu tôi lại cùng các thành viên trong CLB Âm nhạc Đắk Lắk tìm về đình Lạc Giao vừa để biểu diễn văn nghệ vừa để gặp gỡ, giao lưu cùng bạn bè như một cách nhớ đến tổ tiên, nguồn cội. Sau lễ, mọi người cùng ngồi lại với nhau "thụ lộc", trò chuyện, góp phần gắn kết cộng đồng và lưu giữ những giá trị văn hóa truyền thống.

Từ những cuộc gặp gỡ ấy, giá trị của nghi lễ được mở rộng ra ngoài phạm vi tín ngưỡng. Đó là sự gắn bó giữa những người cùng sống trong một cộng đồng, là cơ hội để người lớn kể cho lớp trẻ về nguồn cội và để những người trẻ trực tiếp tham gia vào một sinh hoạt mà cha ông từng thực hành. Đời sống hiện đại đã có nhiều đổi khác, nhưng nếp xưa vẫn được các cộng đồng gìn giữ, trao truyền, nhắc con cháu về đạo lý tri ân với tiền nhân, để mỗi thế hệ còn nhận ra mình thuộc về một cộng đồng, một vùng đất.

Tuyết Hương -  Thúy Hồng