Giữa nhịp sống đang dần đổi thay ở làng Lò (phường Hòa Hiệp), những người trẻ - từ kiến trúc sư, họa sĩ đến sinh viên đã chọn cách lặng lẽ ngồi xuống, ký họa từng mái nhà, con ngõ, chiếc thuyền... Không chỉ là những bức vẽ, đó còn là cách họ giữ lại ký ức, đánh thức tình yêu di sản và cùng cộng đồng gìn giữ hồn cốt của làng biển này.

Bảo tồn di sản bằng ngôn ngữ ký họa

Hơn 400 năm trước, cùng với quá trình hình thành vùng đất Phú Yên cũ, nay là phía Đông tỉnh Đắk Lắk, làng Lò được hình thành. Qua thời gian, ngôi làng không chỉ giữ được dáng dấp cổ xưa với những ngôi nhà ba gian ngói đỏ san sát mà còn lưu giữ lớp trầm tích văn hóa biển đậm đặc trong từng nếp nhà, từng sinh hoạt đời thường. Khoảng 3 năm trở lại đây, du lịch cộng đồng mang đến sinh khí mới, giúp làng Lò dần trở thành điểm đến được nhiều du khách tìm kiếm.

Sự phát triển này đi kèm với nỗi lo, liệu những giá trị nguyên bản có còn được giữ lại. Và từ niềm trăn trở ấy, mới đây, một nhóm kiến trúc sư, họa sĩ và sinh viên đã khởi xướng dự án “Vẽ lại di sản” với mục đích dùng ký họa để lưu giữ kiến trúc và đời sống của làng biển.

Kiến trúc sư Vũ Đức Chiến vẽ lại bức tranh tàu thuyền neo đậu tại một lạch sông ở làng Lò.

Kiến trúc sư Lê Ngọc Tùng, chủ homestay ở làng Lò, một trong những người khởi xướng dự án chia sẻ rằng, điều khiến anh ấn tượng nhất chính là tính độc đáo hiếm có của làng Lò. Theo anh Tùng, trong quá trình đi nhiều nơi, đặt chân đến nhiều quốc gia, anh từng bắt gặp những cụm kiến trúc mang dáng dấp tương tự, nhưng chỉ là những đoạn phố ngắn. “Còn ở đây, cả một ngôi làng với khoảng 1.500 ngôi nhà lại mang cùng một “ngôn ngữ” kiến trúc, kết hợp giữa nét đẹp bản địa và ảnh hưởng miền Nam. Đó là điều rất đặc biệt”, anh Tùng nói.

Chính vì vậy, thay vì chỉ chụp ảnh, nhóm chọn ký họa, một phương thức đòi hỏi người vẽ phải ngồi tại chỗ, quan sát, cảm nhận và ghi lại bằng nét bút trực tiếp. “Ký họa không chỉ là vẽ, mà là cách truyền cảm hứng. Khi mình ngồi giữa không gian đó để vẽ, mình sẽ bắt gặp những câu chuyện, hiểu hơn về ngôi làng và bức ký họa sẽ sống hơn rất nhiều”, anh Tùng chia sẻ.

Dự án “Vẽ lại di sản” quy tụ 17 kiến trúc sư, 6 họa sĩ và 8 sinh viên Trường Đại học Xây dựng Miền Trung. Trong 2 ngày (18 - 19/4), nhóm đã thực hiện 50 bức ký họa về những ngôi nhà cổ, bến thuyền, những con ngõ... ở làng Lò. Điều đặc biệt, dự án không chỉ dừng lại ở việc vẽ, các tác phẩm sẽ được in bưu thiếp kèm theo những câu chuyện thực và trưng bày tại chính những ngôi nhà này. Qua đó góp phần nâng giá trị trải nghiệm cho du khách khi họ hiểu hơn về lịch sử của nơi họ đang ở.

Kiến trúc sư Vũ Đức Chiến (TP. Hồ Chí Minh) cho rằng, điều quan trọng nhất không chỉ là những bức vẽ, mà là cách chúng tác động đến cộng đồng. Khi người dân thấy ngôi nhà của mình được vẽ, được trân trọng, họ sẽ nhận ra giá trị văn hóa của chính nơi mình đang sống. Đó là một cách bảo tồn rất nhân văn.

Khi người trẻ và cộng đồng cùng giữ làng

Bốn năm trước, từ Hà Nội, kiến trúc sư Lê Ngọc Tùng đến làng Lò. Không có du lịch cộng đồng, không có hệ thống dịch vụ, điều đầu tiên anh và nhóm của mình làm không phải là xây dựng mới, mà là giữ lại những ngôi nhà cũ mà các anh mua lại của người dân, cải tạo thành homestay, villa, “nhà di sản”… quảng bá trên các nền tảng truyền thông, kéo du khách về làng. Và hiệu quả đến nhanh hơn mong đợi. Từ một làng biển mộc mạc, làng Lò đã trở thành điểm đến có sức hút.

Khi thấy một ngôi nhà cũ vẫn có thể tạo thu nhập, người dân ở làng bắt đầu thay đổi cách nghĩ. Câu chuyện của ông Lưu Bá Toàn là một ví dụ. Thay vì phá bỏ căn nhà cấp 4 đã gắn bó nhiều đời, ông Toàn chọn cải tạo, giữ lại cấu trúc cũ để làm homestay. Từ một tài sản tưởng như đã cũ kỹ, ngôi nhà trở thành một phần của dòng chảy du lịch ở làng Lò, mang lại nguồn thu ổn định.

Những bức ký họa do các kiến trúc sư, họa sĩ... sẽ được trưng bày trên con đường dẫn ra biển dốc Lò.

Hiện nay ở làng Lò có hai dòng sản phẩm: nhà dân giữ nguyên bản, phục vụ phân khúc bình dân hoặc cải tạo thành hàng quán dịch vụ du lịch; còn các villa, homestay được đầu tư bài bản, phục vụ phân khúc cao hơn. Song song đó là những cải thiện hạ tầng, từ việc đưa xe rác vào làng, đặt thùng rác dọc bờ biển, đến sửa đường, làm hệ thống thoát nước… Tất cả đều hướng tới mục tiêu giữ cho ngôi làng sạch, đẹp nhưng không phá vỡ cấu trúc cũ.

Kiến trúc sư Lê Quang Hiếu, một người con của Phú Yên đang làm việc tại TP. Hồ Chí Minh cho rằng, nhiều di sản ở Việt Nam đang dần biến mất. Riêng làng Lò, giữa những áp lực đô thị hóa, vẫn còn hơn 70% số nhà mang dáng dấp truyền thống. Tuy nhiên, con số này không phải là điều bảo đảm cho tương lai nếu thiếu đi sự đồng hành của cộng đồng và định hướng dài hạn.

“Những bức ký họa không thể giữ cho một ngôi nhà khỏi sự xuống cấp, nhưng chúng có thể giữ lại ký ức, khơi dậy niềm tự hào. Và quan trọng hơn, chúng giúp mỗi người nhận ra rằng giá trị lớn nhất của một ngôi làng không nằm ở việc nó mới hay cũ, mà ở việc nó có giữ được bản sắc hay không”, anh Hiếu chia sẻ.

Tuyết Hương