Cách trung tâm tỉnh Đắk Lắk khoảng 50 km, giữa không gian xanh của rừng, hơn 60 cá thể cá sấu Xiêm đang được chăm sóc, bảo tồn tại Trạm Quản lý bảo vệ rừng số 4 thuộc Ban Quản lý rừng Lịch sử - Văn hóa - Môi trường hồ Lắk.

30 năm bảo tồn loài động vật quý

Dưới những tán rừng đặc dụng xanh mát trên khoảnh rừng rộng khoảng 60 ha ven hồ Lắk, một khu vực rộng khoảng 20 ha được quây kín bằng hàng rào lưới B40, bên trong là không gian chăn thả nai bán hoang dã và 4 ao nuôi cá sấu Xiêm. Theo đơn vị quản lý, hai loài động vật quý này đã được chăm sóc, bảo tồn và phát triển tại đây trong gần 30 năm qua.

Một cá thể cá sấu đực đầu tiên được đưa về khu bảo tồn.

Trạm Quản lý bảo vệ rừng số 4 hiện có 5 cán bộ, nhân viên. Bên cạnh nhiệm vụ trọng tâm là tuần tra, quản lý và bảo vệ rừng đặc dụng, họ còn đảm nhận việc chăm sóc động vật bán hoang dã thuộc nhóm có nguy cơ tuyệt chủng. Công việc tưởng chừng đơn giản nhưng lại đòi hỏi sự kiên trì, tỉ mỉ và yêu nghề, bởi cá sấu Xiêm là loài động vật hoang dã có bản năng sinh tồn mạnh.

Theo ông Nguyễn Đức, Giám đốc Ban Quản lý rừng Lịch sử - Văn hóa - Môi trường hồ Lắk, những con cá sấu Xiêm đầu tiên được đưa về tiếp nhận tại khu vực này từ năm 1997. Khi ấy, cơ sở vật chất và kinh nghiệm bảo tồn còn hạn chế, đàn cá sấu chỉ có 2 cặp bố mẹ, sau gần 30 năm nỗ lực, đến nay đàn đã tăng lên 62 cá thể. Trong đó, có 42 cá thể trưởng thành đạt kích thước lớn, số còn lại là cá sấu con đang trong giai đoạn phát triển. Đáng chú ý, hiện quần thể có khoảng 15 cá thể đang trong độ tuổi sinh sản, thuận lợi để duy trì và phát triển quần thể trong những năm tới.

Trong quá trình chăm sóc, theo dõi, cán bộ Trạm Quản lý, bảo vệ rừng số 4 luôn giữ khoảng cách an toàn với đàn cá sấu.

Anh Lê Thanh Phương, Trạm trưởng Trạm Quản lý bảo vệ rừng số 4 - người đã có nhiều năm gắn bó với nơi này chia sẻ: "Cá sấu Xiêm hay còn gọi là cá sấu nước ngọt, cá sấu hoa cà là loài động vật quý hiếm nằm trong Sách đỏ Việt Nam. Ngoài tự nhiên, chúng thường sinh sống ở các khu vực sông suối, đầm lầy và những vùng đất ngập nước lớn. Việc duy trì và phát triển thành công đàn cá sấu tại đây không chỉ góp phần quan trọng bảo tồn nguồn gen quý hiếm mà còn tạo môi trường thực địa để cán bộ chuyên môn theo dõi sát sao đặc điểm sinh trưởng, tập tính sinh hoạt cũng như khả năng thích nghi của loài".

Lặng thầm qua từng mùa sinh sản

Anh Lê Thanh Phương cho biết, bình thường cá sấu nhìn rất hiền lành, chúng thường nằm im lìm trên các bãi đất trống hoặc ngâm mình dưới làn nước mát, hiếm khi chuyển động. Vẻ ngoài có phần chậm chạp, phẳng lặng ấy dễ tạo cảm giác yên bình nhưng những người làm công tác bảo tồn chưa bao giờ chủ quan. Dù đã quen với sự chăm sóc của con người, bản năng hoang dã và khả năng tự vệ của cá sấu vẫn luôn hiện hữu. Vì vậy, mỗi khi tiếp cận khu vực nuôi, cán bộ của Trạm luôn tuân thủ nghiêm ngặt các quy định an toàn, giữ khoảng cách cần thiết để vừa chăm sóc đàn cá sấu, vừa bảo đảm an toàn cho người và vật nuôi.

Do có hệ tiêu hóa hoạt động chậm, cá sấu không cần ăn hằng ngày mà được duy trì chế độ cho ăn định kỳ mỗi tuần một lần. Với những cá thể trưởng thành, khẩu phần chủ yếu là thịt động vật tươi sống như gà, vịt. Cá sấu con được chăm sóc với chế độ phù hợp hơn, thức ăn thường là phổi heo hoặc các loại thịt mềm được băm nhỏ, giúp chúng dễ ăn và tiêu hóa tốt hơn trong giai đoạn còn non.

Các cá thể cá sấu Xiêm trong khu nuôi.

Giai đoạn sinh sản của cá sấu là lúc đòi hỏi sự tập trung cao nhất của cán bộ, nhân viên ở Trạm. Anh Phương tiết lộ, thông thường cá sấu Xiêm bắt đầu ghép đôi và giao phối từ tháng 12 năm trước đến tháng 3 năm sau. Đến đầu mùa mưa (khoảng từ tháng 4 đến tháng 10 dương lịch), cá sấu cái bắt đầu đào tổ đẻ trứng, mỗi lứa từ 15 đến 35 trứng. Sau khi đẻ xong, cá sấu mẹ với bản năng tự nhiên sẽ dùng đất, lá cây khô và các vật liệu khác đắp thành một gò cao để che lấp trứng và giữ nhiệt. Trứng được ấp tự nhiên trong ổ khoảng 75 đến 85 ngày trước khi nở thành con.

Trong suốt khoảng thời gian ấp trứng, bản năng làm mẹ khiến cá sấu cực kỳ hung dữ và cảnh giác cao độ, chúng sẵn sàng tấn công bất cứ ai hoặc vật gì có dấu hiệu xâm phạm. Lúc này, cán bộ Trạm phải cắt cử người tăng cường quan sát từ xa, ghi chép nhật ký biến động nhiệt độ, thời tiết nhưng hạn chế tối đa việc đi lại gần tổ, tránh làm cá sấu mẹ bị kích động dẫn đến làm vỡ trứng.

Ông Nguyễn Đức, Giám đốc Ban Quản lý rừng Lịch sử - Văn hóa - Môi trường hồ Lắk cho biết, bên cạnh nhiệm vụ bảo vệ rừng, đơn vị luôn chú trọng duy trì ổn định quần thể cá sấu, tạo môi trường phù hợp để đàn cá sinh trưởng, phát triển và sinh sản tự nhiên. Thời gian tới, đơn vị tiếp tục theo dõi, chăm sóc sức khỏe đàn cá sấu, nhất là trong mùa sinh sản; đồng thời tăng cường tuần tra, kiểm soát khu vực bảo tồn, hạn chế tối đa những tác động từ bên ngoài, góp phần duy trì và phát triển quần thể cá sấu Xiêm quý hiếm này.

Hoàng Tuyết