Gữa nhịp sống hiện đại, nghề đan gùi truyền thống vẫn được những người già ở xã Đắk Phơi lặng lẽ gìn giữ. Bằng đôi bàn tay khéo léo, ngày ngày những nghệ nhân ở các buôn làng vẫn bền bỉ biến những thanh lồ ô mộc mạc thành những chiếc gùi to nhỏ mang theo hồn cốt văn hóa của vùng đất.

Giữ lửa nghề qua từng thanh nan

Ở cái tuổi xưa nay hiếm, già Y Krông Triêk (buôn Liêng Keh) vẫn duy trì nghề đan lát truyền thống gắn bó với mình từ thời trai trẻ. Già kể, khoảng 18 - 19 tuổi, ông đã được bố mẹ chỉ dạy cách chọn lồ ô, chẻ nan và đan những vật dụng phục vụ sinh hoạt gia đình.

Ngày ấy, lồ ô mọc nhiều trong những cánh rừng quanh buôn. Mỗi lần lên rừng, ông cùng thanh niên trong buôn thường tranh thủ chọn những cây vừa độ dẻo, đem về làm nguyên liệu đan lát. Với đôi tay khéo léo, ông có thể đan nhiều vật dụng như gùi, nia, rổ… Trong đó, gùi là sản phẩm được đan nhiều nhất, bởi đây từng là vật dụng không thể thiếu trong cuộc sống và hoạt động sản xuất của người M’nông.

Theo già Y Krông, muốn làm được một chiếc gùi bền, đẹp, trước hết phải biết chọn nguyên liệu. Lồ ô không được quá già cũng không quá non. Cây già, nan dễ giòn, gãy; cây non thì nan mềm, sản phẩm khó sử dụng lâu dài. Lồ ô sau khi mang về được chặt thành từng đoạn, chẻ thành những thanh nan nhỏ rồi vót cho đều. Công đoạn đan đòi hỏi sự kiên nhẫn và đôi tay khéo léo, các nan phải được giữ đều, những mối đan phải chắc để thân gùi không bị vênh.

Một nét đặc biệt trong cách làm gùi của người M’nông là sản phẩm sau khi hoàn thiện không cần sơn hay phủ hóa chất. Gùi thường được treo hoặc đặt trên bếp để hong khói, hơi khói giúp nan khô, hạn chế mối mọt và làm cho sản phẩm bền hơn theo thời gian.

Năm nay cũng đã ở tuổi thất thập song ông Y Krang Bkrông (buôn Liêng Keh) ngày ngày vẫn chẻ nan, đan gùi bên gốc cây trước nhà. Dù đôi tay không còn khỏe như xưa, mắt cũng kém hơn nhiều nhưng từng thanh nan qua tay ông vẫn được vót cẩn thận, đều đặn. Bao năm gắn bó với nghề, ông chẳng còn nhớ mình đã đan bao nhiêu chiếc gùi, chỉ biết đôi tay đã quen với từng thanh nan, mối đan từ lúc nào. Với ông, đan lát giờ đây không phải là công việc kiếm sống mà là niềm vui lúc tuổi già.

Ông Y Krang cho biết, nếu nguyên liệu có sẵn, người thợ cần khoảng 5 ngày để hoàn thiện một chiếc gùi. Số tiền bán sản phẩm không đáng là bao so với công sức bỏ ra, song với ông, điều ý nghĩa nhất là đôi tay vẫn còn đủ khéo léo để làm ra những sản phẩm quen thuộc, giữ được kỹ năng đan lát mà cha ông truyền lại.

Theo từng mùa rẫy

Trong đời sống của người M’nông, chiếc gùi không chỉ là vật dụng phục vụ lao động mà còn gắn với nếp sinh hoạt được duy trì qua nhiều thế hệ.

Bà H’Ang Bkrông (xã Đắk Phơi) cho biết, hầu như gia đình người M’nông nào cũng có gùi. Tùy vào nhu cầu, người dân đan nhiều loại với kích thước và cách tạo hình khác nhau, có loại nhỏ gọn để sử dụng hằng ngày, cũng có những chiếc lớn, chắc chắn dành cho công việc nặng hơn. Vì thế, mỗi chiếc gùi không chỉ khác nhau về hình dáng mà còn phản ánh phần nào công việc và nhu cầu của người sử dụng.

Ông Y Krông Triêk tỉ mỉ hoàn thiện từng mối đan của chiếc gùi.

Theo chị H’Yưp Mdrang (xã Nam Ka), dù nhiều vật dụng hiện đại đã trở nên phổ biến, chiếc gùi vẫn được người dân ưa dùng bởi sự bền chắc và thuận tiện. Với những gia đình còn duy trì sản xuất nương rẫy, một chiếc gùi tốt có thể sử dụng trong nhiều năm.

Không chỉ sử dụng trong những công việc thường ngày, chiếc gùi còn góp mặt trong các sinh hoạt cộng đồng và những dịp lễ hội truyền thống của người M’nông. Đặt bên ché rượu cần, nhạc cụ hay trang phục truyền thống, gùi góp phần tạo nên hình ảnh gần gũi, mộc mạc của không gian văn hóa buôn làng.

Ông Y Krang bên 2 chiếc gùi vừa hoàn thiện.

Khi du lịch cộng đồng và du lịch trải nghiệm ngày càng được quan tâm và phát triển, chiếc gùi cũng có thêm cơ hội bước ra khỏi không gian quen thuộc của buôn làng. Tại một số điểm du lịch, homestay và nơi giới thiệu văn hóa địa phương, gùi được sử dụng để trang trí, trưng bày hoặc bán làm quà lưu niệm. Những chiếc gùi nhỏ theo du khách rời buôn làng, mang theo không chỉ một sản phẩm thủ công mà còn câu chuyện về nghề đan lát truyền thống và đời sống của người M’nông.

Hoàng Tuyết