Có những nén hương được thắp suốt hơn nửa thế kỷ cho một người lính không cùng huyết thống; có những người cựu chiến binh dù đã ở tuổi 76 vẫn trở lại nơi xưa, chỉ từng dấu đất chôn đồng đội.

Những ký ức ấy, qua năm tháng, đã trở thành điểm tựa để cán bộ, chiến sĩ Đội K51 (Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh) tiếp tục hành trình tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ - hành trình nối dài từ những dấu tích tưởng chừng đã bị thời gian xóa nhòa.

Ở xã Tuy An Bắc, một nguồn tin quý giá về mộ liệt sĩ bắt đầu từ lời dặn của một người mẹ đã qua đời cách đây hơn 25 năm.

Bà Bùi Thị Kim Chuyên (SN 1958, ở thôn Long Hòa) kể rằng, khi còn sống, mẹ bà là cụ Dương Thị Chín thường nhắc các con về một người lính từng hy sinh tại khu vực núi thuộc thôn Phong Hậu.

Khoảng những năm 1970 - 1973, bộ đội về đóng quân, chiến đấu tại khu vực này. Trong số đó có một chiến sĩ quê Nghệ Tĩnh, hy sinh khi còn rất trẻ do giẫm phải mìn của địch. Không có người thân bên cạnh, người lính được cụ Chín cùng người dân địa phương chôn cất. Trước lúc qua đời, cụ căn dặn các con phải thường xuyên hương khói cho anh.

Lời dặn ấy được gia đình bà Chuyên gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Từ nguồn tin quý giá do bà Chuyên cung cấp, các lực lượng quy tập được một hài cốt liệt sĩ. Ảnh: Quốc Khánh

Ngày rằm, mồng một, lễ, Tết, gia đình lại ra thắp hương. Không biết chính xác tên tuổi, quê quán hay ngày hy sinh của người lính, nhưng qua thời gian, người nằm dưới nấm mộ ấy đã trở thành một phần thân thuộc của gia đình.

“Riết rồi chúng tôi xem chú bộ đội như người thân của gia đình. Mẹ dặn sao thì con cháu làm vậy, chỉ mong người mất được ấm lòng”, bà Chuyên xúc động nói.

Tháng 7/2026, khi Ban Chỉ huy Quân sự xã Tuy An Bắc tuyên truyền, vận động người dân cung cấp thông tin về mộ liệt sĩ phục vụ Chiến dịch 500 ngày đêm, bà Chuyên đã chủ động cung cấp thông tin. Từ đó, từng lớp đất được bóc tách cẩn trọng. Những dấu tích còn sót lại được kiểm tra, đối chiếu với lời kể của người dân. Và rồi, hài cốt người lính được quy tập sau hơn nửa thế kỷ nằm lại giữa lòng đất.

Ở Tuy An Bắc, ký ức của người dân đã dẫn đường cho Đội K51. Còn tại xã Ea Kar, ký ức ấy lại được lưu giữ bởi một người từng trực tiếp chiến đấu và chôn cất đồng đội trong những năm tháng chiến tranh.

Các lực lượng cùng người dân tham gia tìm kiếm mộ liệt sĩ Nguyễn Văn Giai. Ảnh: Quốc Khánh

Cựu chiến binh Đỗ Tấn Tài, 76 tuổi, ở thôn Thăng Lập, xã Ea Phê, vẫn nhớ như in năm 1972. Khi ấy, đơn vị Đội biệt động K300 của ông phối hợp với Cơ quan Kinh tài tỉnh Đắk Lắk làm công tác dân vận, nắm tình hình địch, chuẩn bị vận chuyển hàng hóa tiếp viện cho các đơn vị hoạt động tại khu vực H9.

Trên đường làm nhiệm vụ, đơn vị bị địch gài mìn. Ba cán bộ hy sinh gồm các liệt sĩ Trần Thị Liên, Nguyễn Văn Bá và Nguyễn Văn Giai. Sau đó, ông Tài cùng đồng đội chôn cất các liệt sĩ, nay thuộc thôn Điện Biên, xã Ea Kar.

Năm 1995, ông Tài cùng gia đình liệt sĩ Nguyễn Văn Bá tìm được hài cốt và đưa về quê an táng. Riêng liệt sĩ Nguyễn Văn Giai và Trần Thị Liên vẫn nằm lại đâu đó giữa vùng đất đã nhiều lần đổi thay.

Hơn nửa thế kỷ trôi qua, vị trí chôn cất năm nào nay đã trở thành vườn điều, mặt đất so với hiện trạng đã cao hơn khoảng 1,5 mét. Nhiều lần, ông Tài cùng cán bộ, chiến sĩ Đội K51 trở lại hiện trường, khảo sát, đối chiếu từng chi tiết. Ngày 26/8, lực lượng 15 người tổ chức đào, xẻ 6 rãnh hào, bóc tách khoảng 80 m³ đất đá. Đến khoảng 17 giờ, những phần xương được phát hiện.

Mọi thông tin về mộ liệt sĩ Nguyễn Văn Giai được lực lượng chức năng ghi chép cẩn trọng. Ảnh: Quốc Khánh

Niềm vui xen lẫn nghẹn ngào giữa hiện trường. Căn cứ vị trí an táng năm xưa cùng các thông tin do ông Tài cung cấp, lực lượng chức năng bước đầu xác định hài cốt được tìm thấy là liệt sĩ Nguyễn Văn Giai, sinh năm 1950, quê Quảng Ngãi.

Sau 54 năm, người đồng đội năm nào đã được tìm thấy. Nhưng với ông Tài và những người lính Đội K51, hành trình vẫn chưa khép lại, bởi liệt sĩ Trần Thị Liên vẫn chưa trở về…

Đó cũng là thực tế mà Đội K51 đối diện trong mỗi cuộc tìm kiếm. Thời gian càng lùi xa, địa hình càng biến đổi, dấu tích chiến trường càng mờ nhạt. Có những nguồn tin chỉ còn được lưu giữ trong ký ức của nhân chứng hoặc qua lời kể của thế hệ sau.

Thượng tá Nguyễn Văn Từ, Đội trưởng Đội K51 cho biết, mỗi nguồn tin đều được đơn vị trân trọng và xác minh kỹ lưỡng. Cán bộ, chiến sĩ phải tranh thủ từng lời kể của nhân chứng, đối chiếu từng chi tiết, khảo sát từng khu vực để tìm kiếm mộ liệt sĩ.

Trong Chiến dịch 500 ngày đêm, tính đến ngày 29/8, Đội K51 đã xử lý hơn 200 nguồn tin, khảo sát hơn 100 khu vực; đào, xẻ hàng nghìn mét khối đất đá và quy tập được 19 hài cốt liệt sĩ trên địa bàn tỉnh.

Hành trình tìm kiếm mộ liệt sĩ được Đội K51 và các lực lượng thực hiện xuyên ngày nghỉ, ngày lễ.

Theo Thượng tá Nguyễn Văn Từ, song song với nhiệm vụ trong tỉnh, theo kế hoạch, ngày 16/9, Đội K51 sẽ lên đường thực hiện nhiệm vụ tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ trên đất bạn Campuchia. Hai hướng tìm kiếm, nhưng chung một mục tiêu: đưa những người lính đã hy sinh trở về với đất mẹ.

Trên hành trình làm nhiệm vụ không có ngày nghỉ, với người lính K51, mỗi nguồn tin không chỉ là một tọa độ trên bản đồ, mà có thể là cánh cửa mở vào một câu chuyện còn dang dở. Mỗi lớp đất được bóc lên là thêm một lần ký ức được đánh thức, thêm một cơ hội để một gia đình thôi khắc khoải đợi chờ...

Quỳnh Anh