Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị đã đặt ra yêu cầu đổi mới căn bản tư duy phát triển y tế: Lấy phòng bệnh, chăm sóc sức khỏe ban đầu và người dân làm trung tâm; trong đó, củng cố y tế cơ sở là nhiệm vụ mang tính nền tảng. Tại Đắk Lắk, với đặc thù địa bàn rộng, có đông đồng bào dân tộc thiểu số, việc tạo dựng nền móng y tế cơ sở vững chắc càng trở nên quan trọng.

Kỳ 1: Khi người bệnh chọn vượt tuyến

Được kỳ vọng là “người gác cổng” của hệ thống chăm sóc sức khỏe, trạm y tế (TYT)  là nơi người dân được tiếp cận dịch vụ y tế ban đầu, được phát hiện bệnh sớm, quản lý sức khỏe lâu dài và giảm áp lực cho tuyến trên. Song, thực tế cho thấy, dù mạng lưới y tế cơ sở đã hiện diện rộng khắp nhưng trong nhiều trường hợp vẫn chưa phải là lựa chọn đầu tiên của người dân khi có vấn đề về sức khỏe.

Quá tải bệnh viện tuyến trên

Tại TYT xã Đức Bình, dù đang giờ làm việc buổi sáng nhưng khu vực chờ khám khá yên ắng. Thi thoảng mới có một vài người đến đo huyết áp, nhận thuốc điều trị bệnh mạn tính hoặc khám những triệu chứng thông thường.

Bác sĩ Nguyễn Thị Điềm, Giám đốc TYT xã Đức Bình cho biết, dù nhu cầu chăm sóc sức khỏe của người dân ngày càng tăng song khả năng đáp ứng của tuyến cơ sở vẫn còn những hạn chế. Khó khăn lớn nhất hiện nay là thiếu bác sĩ có chuyên môn sâu để triển khai thêm các dịch vụ kỹ thuật. Trang thiết bị phục vụ khám, chẩn đoán và điều trị chưa đồng bộ; một số phương tiện phục vụ chuyên môn, quản lý đã xuống cấp nhưng chưa được đầu tư thay thế kịp thời. Trong khi đó, tâm lý của không ít người dân là khi có bệnh thì tìm đến bệnh viện lớn để “khám cho chắc”, bởi ở đó có đầy đủ chuyên khoa, máy móc hiện đại và nhiều lựa chọn điều trị hơn.

Đoàn công tác của Bộ Y tế đánh giá hiện trạng máy móc, trang thiết bị phục vụ công tác khám, chữa bệnh tại Trạm Y tế xã Ea Phê. Ảnh: K. Hồng

Tình trạng vắng vẻ, đìu hiu không chỉ ở TYT xã Đức Bình mà còn diễn ra ở nhiều nơi khác. Và tình trạng này đối lập hoàn toàn với bức tranh quá tải tại các bệnh viện tuyến trên.

Từ sáng sớm, khu vực đăng ký khám bệnh của Bệnh viện Đa khoa Phú Yên đã đông nghịt người. Những hàng ghế chờ luôn kín chỗ, không ít bệnh nhân phải chờ suốt nhiều giờ mới đến lượt gọi tên. Bà Nguyễn Thị Hà (63 tuổi, ở xã Sông Hinh) là một trong số đó. Bị viêm họng kéo dài, thường xuyên ho và khó chịu trong người, thay vì ra TYT xã, bà đã nhờ chồng chở bằng xe máy vượt hơn 70 km đến Bệnh viện Đa khoa Phú Yên để khám bệnh. Di chuyển mất gần hai giờ, tiếp tục chờ đợi đến gần trưa bà mới đến lượt vào phòng khám. Bà Hà than thở: “Đi đường xa đã mệt, đến nơi lại phải chờ rất lâu mới tới lượt khám nhưng đành cố gắng, chỉ mong bớt bệnh”.

Theo đại diện Bệnh viện Đa khoa Phú Yên, khu vực khám bệnh được thiết kế phục vụ khoảng 500 lượt bệnh nhân mỗi ngày, nhưng thực tế đang phải tiếp nhận từ 800 - 1.000 lượt khám. Số lượng bệnh nhân vượt xa công suất thiết kế khiến đội ngũ y, bác sĩ phải làm việc với cường độ cao, trong khi người bệnh phải chấp nhận chờ đợi để được tiếp cận dịch vụ y tế.

Thực tế này cho thấy, khi người dân chưa đặt niềm tin vào tuyến cơ sở, hệ quả không chỉ là sự lãng phí nguồn lực xã hội, tốn thêm chi phí mà còn tạo áp lực lớn cho các bệnh viện tuyến trên.

Lượng người đến khám bệnh tăng cao khiến Bệnh viện Đa khoa Phú Yên thường xuyên trong tình trạng quá tải. Ảnh: N. Thanh

Khoảng cách cần thu hẹp

Những năm qua, hệ thống TYT xã, phường trên địa bàn tỉnh đã được quan tâm đầu tư, từng bước cải tạo, nâng cấp; hoạt động khám chữa bệnh bảo hiểm y tế được duy trì; nhiều trạm đã đạt Bộ tiêu chí quốc gia về y tế. Song, đạt chuẩn không đồng nghĩa với việc người dân tin tưởng chọn lựa.

Câu chuyện của bà Đặng Thị Thạnh (61 tuổi, phường Phú Yên) là một ví dụ. Nhà chỉ cách Trung tâm Y tế Tuy Hòa vài phút di chuyển nhưng khi xuất hiện tình trạng đau âm ỉ vùng bụng, bà lại quyết định vào TP. Hồ Chí Minh để khám. Chuyến đi tốn kém thời gian và chi phí được bà lý giải: “Con trai khuyên tôi vào thành phố lớn khám cho chắc, vì sợ là bệnh gì đó nghiêm trọng. Ở gần trung tâm y tế nhưng tôi vẫn chưa thực sự tin tưởng nên không đến khám”.

Câu chuyện của bà Hà, bà Thạnh không phải là cá biệt. Bài toán đặt ra với y tế cơ sở hiện nay không chỉ là làm sao thu hút người bệnh đến khám mà quan trọng hơn là phải đủ năng lực để trở thành nơi người dân gửi gắm sức khỏe lâu dài. Bởi mô hình đang thay đổi, người bệnh không chỉ được điều trị khi phát bệnh mà cần được theo dõi, tư vấn và quản lý thường xuyên ngay tại cộng đồng. Đây chính là lĩnh vực mà y tế cơ sở phải giữ vai trò trung tâm.

Không chỉ thực hiện nhiệm vụ khám, chữa bệnh, đội ngũ y tế xã còn là lực lượng nòng cốt trong công tác truyền thông giáo dục sức khỏe, giám sát dịch tễ, phòng, chống dịch bệnh và triển khai các chương trình y tế cộng đồng. Ảnh: K. Hồng

TYT xã Ea Phê đang quản lý địa bàn với hơn 48.500 dân. Với 20 cán bộ, nhân viên y tế, bình quân mỗi người phải phục vụ hơn 2.400 người dân. Trong khi đó, ngoài khám chữa bệnh ban đầu, cán bộ y tế còn phải triển khai nhiều chương trình như phòng, chống dịch bệnh, tiêm chủng mở rộng, quản lý bệnh không lây nhiễm, dân số, cập nhật hồ sơ sức khỏe điện tử… Bác sĩ Võ Hữu Trung, Giám đốc TYT xã Ea Phê cho hay, nếu trước đây TYT chủ yếu thực hiện khám chữa bệnh ban đầu thì hiện nay còn phải quản lý sức khỏe toàn dân. Hiện trạm đang quản lý hơn 1.620 bệnh nhân tăng huyết áp và 501 bệnh nhân đái tháo đường. Đây là những nhóm bệnh cần được theo dõi thường xuyên, cấp thuốc định kỳ và tư vấn liên tục. Tuy nhiên, việc thiếu một số trang thiết bị chẩn đoán, cơ sở vật chất chưa đồng bộ, hạ tầng công nghệ thông tin còn hạn chế đang ảnh hưởng đến khả năng cung ứng dịch vụ tại chỗ.

Có thể thấy, để y tế cơ sở trở thành nền tảng của hệ thống chăm sóc sức khỏe, vấn đề không chỉ là có thêm nhiều TYT mà quan trọng hơn là nâng cao năng lực thực chất của từng cơ sở. Một TYT có thể được đầu tư khang trang nhưng nếu thiếu nhân lực chuyên môn, thiếu trang thiết bị cần thiết và thiếu cơ chế vận hành phù hợp thì vẫn khó trở thành điểm tựa sức khỏe của người dân.

Kỳ 2 : Từ "chữa bệnh" sang "chăm sóc sức khỏe"

  Kim Hồng Như