Kỳ 2: Khơi mạch nguồn văn hóa trong không gian mới

Đắk Lắk - vùng đất hội tụ 45 dân tộc anh em cùng sinh sống, nơi mỗi buôn làng đều mang những giá trị lịch sử, văn hóa đặc sắc riêng. Một trong những yêu cầu xuyên suốt được tỉnh đặc biệt chú trọng trong quá trình sắp xếp là xem xét đầy đủ các yếu tố lịch sử, văn hóa, dân tộc, tín ngưỡng, phong tục tập quán và điều kiện đặc thù của từng địa phương. Mục tiêu vừa tổ chức lại không gian cộng đồng vừa phù hợp với yêu cầu phát triển vừa gìn giữ, phát huy những giá trị làm nên bản sắc riêng của mỗi vùng đất.

Giữ hồn cốt văn hóa

Giữa nhịp sống sôi động của đô thị Buôn Ma Thuột, buôn Akŏ Dhông vẫn hiện diện như một khoảng lặng bình yên, nơi lưu giữ ký ức cộng đồng của người Êđê qua nhiều thế hệ. Những ngôi nhà dài truyền thống vẫn nối tiếp nhau dọc các con đường trong buôn; tiếng cồng chiêng vẫn ngân vang mỗi mùa lễ hội như một phần máu thịt của buôn làng.

Buôn Akŏ Dhông với những giá trị văn hóa đặc sắc sẽ tiếp tục được gìn giữ, phát huy trong không gian phát triển mới. Ảnh: Sao Mai

Theo Trưởng buôn Akŏ Dhông H Wiêt Byă, sau gần 70 năm, kể từ năm 1956 khi già làng Ama H’Rin (Y Diêm Niê) dẫn dắt người thân tìm đến vùng đất hội tụ nhiều dòng suối để dựng buôn lập nghiệp, Akŏ Dhông đã trở thành một trong những buôn làng giàu bản sắc của Tây Nguyên. Buôn hiện còn hơn 32 ngôi nhà dài truyền thống cùng nhiều giá trị văn hóa đặc sắc như không gian văn hóa cồng chiêng, nghề dệt thổ cẩm, nấu rượu cần, chế tác nhạc cụ dân tộc và nghệ thuật ẩm thực bản địa. Các nghệ nhân vẫn duy trì việc truyền dạy cồng chiêng, điệu xoang và nghề thủ công truyền thống cho thế hệ trẻ.

Thực hiện chủ trương sắp xếp đơn vị dân cư, buôn Akŏ Dhông được bổ sung thêm 25 hộ dân từ tổ dân phố 6, nâng tổng số lên 415 hộ. Người dân đồng thuận cao với phương án này bởi họ hiểu rằng việc mở rộng quy mô cộng đồng không làm thay đổi căn tính văn hóa của buôn làng mà tạo thêm điều kiện để phát triển.

Tại xã Krông Pắc, việc sáp nhập thôn Tân Thành 1, thôn 19/8 và thôn Phước Thành thành thôn Tân Thành nhận được sự đồng thuận cao bởi vẫn giữ được sự kết nối về lịch sử, văn hóa của cộng đồng dân cư vốn có chung nguồn gốc hình thành từ các đội sản xuất thuộc Công ty Cà phê Phước An. Đặc biệt, trên địa bàn còn có Di tích lịch sử cấp quốc gia Đồn điền CADA và Miếu thờ CADA - những dấu tích quan trọng của phong trào công nhân Đắk Lắk trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945. Ông Phạm Ngọc Tuấn, Bí thư Chi bộ thôn Tân Thành 1 tin tưởng, sau sáp nhập, chính quyền địa phương sẽ tập trung nguồn lực, quan tâm tôn tạo, phát huy giá trị di tích để CADA trở thành một “địa chỉ đỏ” trong giáo dục truyền thống.

Tinh thần ấy cũng được thể hiện ở xã Sông Hinh, nơi đang thực hiện phương án giảm từ 33 xuống còn 12 thôn, buôn. Với nguyên tắc xuyên suốt là tôn trọng các yếu tố lịch sử, văn hóa và tên gọi truyền thống, nhiều địa danh quen thuộc như Hai Riêng, Ngô Quyền, Lê Diêm, Buôn Ly, Hà Roi, Suối Mây... tiếp tục được giữ lại sau sắp xếp. Đó đều là những cái tên gắn với lịch sử hình thành vùng đất, quá trình di dân, lập làng hoặc những đặc điểm tự nhiên riêng có của địa phương.

Tương tự, tại xã Hòa Xuân, các địa danh mang chữ “Thạch” như Bàn Thạch, Thạch Tuân vẫn được duy trì sau sắp xếp. Với người dân địa phương, những tên gọi ấy gắn với núi Đá Bia (Thạch Bi Sơn), biểu tượng lịch sử, văn hóa của khu vực phía Đông tỉnh. Nhiều địa danh khác như Vũng Rô, Phước Long, Phú Khê cũng tiếp tục hiện diện trong không gian dân cư mới, lưu giữ ký ức về hành trình khai phá, lập làng và bám biển của nhiều thế hệ cư dân.

Có thể thấy, mỗi phương án sắp xếp đều được cân nhắc hài hòa giữa yêu cầu đổi mới quản trị với nhiệm vụ gìn giữ giá trị văn hóa, lịch sử, bảo đảm quốc phòng, an ninh và sự ổn định của cộng đồng dân cư.

Để bản sắc trở thành sức mạnh nội sinh

Tên gọi của một thôn, buôn không chỉ mang ý nghĩa hành chính, xác định nơi cư trú mà còn trở thành thương hiệu văn hóa, du lịch và kinh tế của cả một vùng đất.

Buôn Trí là một minh chứng tiêu biểu. Sau sắp xếp, xã Buôn Đôn vẫn giữ nguyên 8 thôn, buôn hiện có do đặc thù là địa bàn biên giới, có diện tích rộng và giữ vị trí quan trọng về quốc phòng, an ninh. Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Buôn Đôn Nguyễn Cảnh Tùng khẳng định, giữ nguyên địa giới không đồng nghĩa với giữ nguyên tư duy phát triển. Điều quan trọng là phải khơi dậy tiềm năng, lợi thế riêng có của từng cộng đồng dân cư để tạo động lực phát triển mới.

Tại buôn Trí, hướng đi ấy đang được hiện thực hóa bằng việc chuyển hóa các giá trị văn hóa truyền thống thành nguồn lực phát triển kinh tế. Già làng Y Thơng Kđoh cho biết, buôn Trí trước đây là bản Trí, được thành lập năm 1977, nơi cư trú của cộng đồng người Lào gắn với tên tuổi ông Y Thu Knul - người nổi tiếng săn bắt, thuần dưỡng voi rừng. Hiện nay, buôn Trí là mái nhà chung của 362 hộ dân thuộc 12 dân tộc anh em. Điều đặc biệt là nơi đây vẫn lưu giữ được 117 ngôi nhà sàn truyền thống cùng nhiều giá trị văn hóa đặc sắc như lễ cúng bến nước, lễ cúng sức khỏe cho voi, Tết Bunpimay, kho tàng ẩm thực dân gian và những câu chuyện huyền sử gắn với vùng đất Buôn Đôn.

Từ một buôn thuần nông với tỷ lệ hộ nghèo từng chiếm hơn 55%, đến nay buôn chỉ còn 75 hộ nghèo. Sự thay đổi ấy không chỉ đến từ sự đầu tư của Nhà nước mà còn từ việc người dân chủ động khai thác các giá trị văn hóa để phát triển du lịch cộng đồng. Năm 2024, buôn Trí được công nhận là buôn du lịch cộng đồng thứ hai của tỉnh Đắk Lắk, sau Akŏ Dhông.

Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia CADA trên địa bàn xã Krông Pắc. Ảnh: Nguyễn Xuân

Từ buôn Trí đến những địa danh đã đi vào ký ức của bao thế hệ cư dân, mỗi vùng đất đều đang tìm cách đánh thức những giá trị riêng có của mình trong không gian phát triển mới. Với người dân Sông Hinh, Suối Mây lại là một địa danh mang theo ký ức như thế. Theo ông Trần Văn Hải, Bí thư Chi bộ, Trưởng thôn 9, khu vực buôn Suối Mây trước đây có một dòng suối nước nóng từ trên cao đổ xuống. Mỗi buổi sáng, hơi nước bốc lên bảng lảng giữa núi rừng, tạo thành những dải mây trắng phủ quanh sườn núi. Từ hình ảnh ấy, người dân đã gọi nơi đây là Suối Mây.

Hiện nay, theo phương án dự kiến, thôn 8, thôn 9 và thôn 10 của xã Sông Hinh sẽ được hợp nhất thành thôn Suối Mây. Theo Phó Chủ tịch UBND xã Sông Hinh Bá Minh Hiếu, việc lựa chọn tên gọi này không chỉ nhằm lưu giữ ký ức của vùng đất mà còn hướng tới mục tiêu xây dựng một thương hiệu du lịch trong tương lai. Khi quy mô cộng đồng được mở rộng, hạ tầng được đầu tư đồng bộ và nguồn lực được tập trung hơn, những giá trị gắn với địa danh Suối Mây sẽ có điều kiện được quảng bá, phát huy hiệu quả hơn.

Câu chuyện của Akŏ Dhông, buôn Trí hay Suối Mây cho thấy khi bản sắc được đánh thức và chuyển hóa thành sinh kế, khi những địa danh quen thuộc trở thành thương hiệu của vùng đất, văn hóa không còn là giá trị cần bảo tồn đơn thuần mà đang từng bước trở thành sức mạnh nội sinh, mở ra những động lực phát triển bền vững từ chính mỗi cộng đồng dân cư.

Kỳ cuối : Lấy người dân làm trung tâm của quá trình sắp xếp

Lê Hà - Nguyễn Lê