Trung tâm Lưu trữ quốc gia 4 (tại số 02 Yết Kiêu, phường Cam Ly - Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng) là nơi lưu trữ nhiều tài liệu vô cùng quan trọng, trong đó có kho tàng mộc bản, châu bản vô giá của triều Nguyễn, Di sản tư liệu thế giới được UNESCO công nhận đầu tiên ở Việt Nam.

Trung tâm đặt tại khu biệt thự tráng lệ trên một triền đồi ở đô thị Đà Lạt, vốn là khu biệt điện của gia đình ông “cố vấn” chính phủ Việt Nam Cộng hòa Ngô Đình Nhu và “đệ nhất phu nhân” Trần Lệ Xuân.

Từ “đệ nhất biệt điện” trên cao nguyên…

Vào thời hưng thịnh nhất của gia đình họ Ngô, năm 1958, vợ chồng ông “cố vấn” đã cho khởi công xây dựng khu biệt điện nói trên. Khu biệt điện gồm có ba biệt thự là Hồng Ngọc, Bạch Ngọc và Lam Ngọc. Trong đó, Bạch Ngọc là nơi giải trí của gia đình Trần Lệ Xuân và tướng tá Sài Gòn; Lam Ngọc được sử dụng làm nhà nghỉ cuối tuần của gia đình bà “cố vấn”; còn Hồng Ngọc là tòa biệt thự mà bà Nhu xây tặng riêng cho bố đẻ của mình là Trần Văn Chương lúc này đang là đại sứ Việt Nam Cộng hòa tại Hoa Kỳ.

Biệt điện Trần Lệ Xuân. Ảnh tư liệu trước năm 1975

Chẳng ai biết bà Trần Lệ Xuân đã bỏ ra bao nhiêu tiền của nhưng vẻ kiêu sang, lộng lẫy của công trình này thì vẫn hiện diện cho tới ngày nay. Chỉ là một biệt điện cho những ngày ăn chơi phè phỡn, nhưng nó cũng thể hiện đỉnh cao của quyền uy, sự giàu sang, phú quý của chủ nhân. Khuôn viên của tòa biệt điện có diện tích 13.000 m2 với đầy đủ phòng làm việc, hội họp, phòng khiêu vũ, phòng chiêu đãi…

Ngoài sân có hồ bơi nước nóng, có vọng đài và một hoa viên cực đẹp do các kỹ sư đến từ đất nước Phù Tang thiết kế, vì vậy, nó còn được gọi tên là vườn hoa Nhật Bản. Phía sau vườn hoa này có một hồ sen, khi bơm đầy nước thì từ mặt hồ sẽ hiện rõ hình địa đồ Việt Nam - thể hiện giấc mơ “lấp sông Bến Hải” của ông bà “cố vấn chính trị” cho Ngô tổng thống.

Đặc biệt, để đề phòng bị tấn công bất ngờ, trong biệt thự Lam Ngọc còn có một căn hầm trú ẩn được thi công bằng loại thép đặc biệt, có thể chống đỡ sức công phá của hỏa lực hạng nặng. Trong căn hầm này có một đường hầm thoát hiểm, cho đến nay, người ta vẫn chỉ phỏng đoán là nó dẫn ra phía phi trường Cam Ly, cách nơi này chừng 2 cây số…

Trong thời gian gia đình họ Ngô trên đỉnh cao quyền lực, biệt điện Trần Lệ Xuân là một trong những nơi được bảo vệ nghiêm ngặt nhất. Suốt ngày đêm, có hàng chục cảnh sát và vệ binh túc trực tuần phòng. Thế nhưng, cuộc chính biến 1963 đã kết thúc sự “trị vì” của chế độ độc tài Ngô Đình Diệm. Cùng số phận với chủ nhân, tòa biệt điện được trưng dụng làm Bảo tàng Sắc tộc Tây Nguyên vào thời Nguyễn Văn Thiệu nắm quyền. Đến năm 1975, trong cuộc tháo chạy của chính quyền Sài Gòn, không ít cổ vật vô giá tại bảo tàng này đã bị tuồn ra nước ngoài, nhiều món cổ vật khác bị lấy cắp, đập phá.

Sau ngày nước nhà thống nhất, chính quyền cách mạng đã tiếp quản và gìn giữ nơi này như một phần tài sản quốc gia. Đầu năm 2006, Bộ Nội vụ đã quyết định đầu tư 53 tỷ đồng để nâng cấp khu biệt điện này và thành lập tại đây Trung tâm Lưu trữ quốc gia 4…

Đến kho lưu trữ mộc bản triều Nguyễn

Tháng 12/2007, khu biệt điện Trần Lệ Xuân ngày xưa đã trở thành cơ sở của Trung tâm Lưu trữ quốc gia 4 thuộc Trung tâm Lưu trữ quốc gia. Khi được trùng tu, nâng cấp, tòa biệt điện được giữ nguyên kiến trúc, chỉ thay thế một số tiểu tiết để phù hợp với công năng sử dụng. Trong ba tòa biệt thự, hệ thống tài liệu đã được trưng bày theo hai chuyên đề lớn: Lưu trữ Việt Nam từ 1962 đến nay (lịch sử của ngành lưu trữ Việt Nam) và miền Trung - Tây Nguyên trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, trong đó có mảng đặc sắc là mộc bản triều Nguyễn.

Giới thiệu sử liệu qua mộc bản triều Nguyễn.

Năm 1959, khi làm quốc trưởng của chính phủ bù nhìn thuộc Pháp, Bảo Đại đã chọn Đà Lạt làm Hoàng triều cương thổ. Toàn bộ mộc bản triều Nguyễn được ông vua cuối cùng của dòng họ này cho chuyển về miền đất cao nguyên. Ban đầu, kho tàng ấy được cất giữ ở nha Ngân khố rồi sau đó chuyển đến nhà dòng Chúa Cứu thế.

Từ năm 1983 đến nay, những tài liệu quý này tiếp tục được lưu giữ tại biệt điện Trần Lệ Xuân. Mộc bản triều Nguyễn chính là những tấm gỗ quý được khắc chữ Hán và chữ Nôm (chữ khắc ngược) dùng để nhân bản tài liệu nhằm phổ biến rộng rãi ra công chúng các chuẩn mực xã hội, các điều luật bắt buộc thần dân y tuân. Đó cũng là những bản khắc lưu truyền công danh, sự nghiệp của các bậc vua chúa, các sự kiện lịch sử, các biến cố thời cuộc, các cuộc tiễu trừ giặc dã…

Châu bản, mộc bản, sách ngự lãm là kho tư liệu quý, nguồn sử liệu phong phú và rất đáng tin cậy về đời sống chính trị, xã hội thời Nguyễn. Thế nhưng, tỷ lệ châu bản còn lưu giữ được đến nay chỉ khoảng 20%. Các sách sử in vào thời đó cũng bị hư hỏng và mất mát nhiều, số còn giữ được vừa thiếu vừa không đồng bộ; quá trình tìm kiếm và sao chép lại cũng không thể tránh được tình trạng “tam sao thất bản”. Số lượng mộc bản hiện còn được lưu trữ tại đây khoảng hơn 30 nghìn tiêu bản.

Ngay ngày đầu thành lập trung tâm, với sự cộng tác của các nhà nghiên cứu Hán - Nôm như Đinh Tấn Dung, Tăng Văn Hỷ, Vũ Văn Kính cùng PGS. Phạm Gia Phu và giảng viên Nguyễn Thanh Châu của Đại học Đà Lạt, Trung tâm Lưu trữ quốc gia đã triển khai chương trình “cấp cứu tài liệu châu bản - mộc bản”. Nhiệm vụ của chương trình là nghiên cứu, phân loại, sắp xếp lại toàn bộ hệ thống mộc bản, châu bản bị xáo trộn nhiều năm.

Đến nay, toàn bộ tài liệu mộc bản đã được in ra giấy dó rồi hệ thống hóa, tổng hợp được 152 đầu sách thuộc ba nhóm chính: chính sử triều Nguyễn, tác phẩm văn chương và sách kinh điển của các nhà nho dùng để dạy và học. Trung tâm cũng đã ghi hết các tài liệu vào CD-Rom, ghi lại bản dập các tài liệu mộc bản triều Nguyễn.

Nhiều năm nay, trung tâm cũng ưu tiên số hóa di sản tư liệu. Đồng thời, chương trình quản lý tài liệu được xây dựng và nạp vào máy tính để thuận lợi cho việc tra cứu một cách có hệ thống và in sao dễ dàng. Trung tâm Lưu trữ quốc gia cũng đã xuất bản cuốn sách “Mộc bản triều Nguyễn - đề mục tổng quan” để công bố, giới thiệu toàn bộ tài liệu quý hiếm này.

Lãnh đạo trung tâm cho biết, các bản gốc mộc bản được bảo quản trong một kho chuyên dụng được trang bị hiện đại nhằm tăng tuổi thọ của các tài liệu. Kho chuyên dụng này có công suất chứa khoảng 5.000 mét giá tài liệu với hệ thống điều hòa trung tâm, phòng chống đột nhập, phòng cháy chữa cháy tự động…

Kho tàng mộc bản triều Nguyễn hiện được bảo quản nghiêm ngặt và khoa học tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia 4 là một dạng lưu trữ đặc biệt của Việt Nam và rất hiếm có trên thế giới.

Uông Thái Biểu