Rời cương vị lãnh đạo sau những năm tháng tận tụy cống hiến, bà H’Kim Hoa Byă, nguyên Ủy viên Ban Thường vụ Tỉnh ủy, Trưởng Ban Dân vận Tỉnh ủy Đắk Lắk không chọn nghỉ ngơi an nhàn.

Yêu tha thiết nghề dệt truyền thống, bà trăn trở với từng loại sợi, gom từng sắc lá, cây rừng để viết tiếp giấc mơ đưa thổ cẩm Tây Nguyên vươn xa.

Ký ức, khung dệt và ước mơ

Trong không gian ngập tràn sắc màu mộc mạc và hương thơm thảo mộc của Công ty TNHH Bya Hoa, thật khó hình dung người phụ nữ đang cặm cụi với những bảng màu từng là một cán bộ lãnh đạo của tỉnh. Cuối năm 2024, trước khi xin nghỉ chế độ, bà đã ấp ủ hình thành cơ sở thổ cẩm từ mô hình hộ kinh doanh; và đến cuối năm 2025, doanh nghiệp chính thức ra đời.

Trong câu chuyện của bà, thổ cẩm không đơn thuần là nghề tạo sinh kế mà gợi lên biết bao cảm xúc, suy ngẫm sâu xa về văn hóa, về căn cốt cội nguồn của các dân tộc Tây Nguyên nói chung và sắc thái thổ cẩm Êđê, M’nông, J'rai nói riêng. Trong ký ức của bà H'Kim Hoa, vẫn còn in đậm hình bóng người bà, người mẹ nhẫn nại bên khung dệt dưới mái nhà dài thuở nhỏ. Rồi đi qua bao chặng đường công tác, đến những buôn làng xa xôi và đặc biệt được tiếp cận, lắng nghe những câu chuyện, bài viết tâm huyết của nhà nghiên cứu Linh Nga Niê Kđăm, ngọn lửa tình yêu về nghề dệt truyền thống trong bà mới thực sự được khơi dậy.

Bà H’Kim Hoa chia sẻ những cơ duyên, trăn trở về nghề dệt thổ cẩm.

Mỗi chuyến đi về với buôn làng lại là một dịp để bà H'Kim Hoa tìm hiểu sâu hơn về nghề dệt thổ cẩm, say sưa ngắm nhìn từng vật dụng mộc mạc như dụng cụ tách hạt, bật bông, xa quay sợi, con thoi dệt… từ bông rừng hoang sơ. Bà nhận ra, qua bao thăng trầm đời sống, người dệt dần thay thế sợi bông bằng sợi len, rồi chỉ may công nghiệp. Chỉ may công nghiệp tiện lợi và giá rẻ nhưng lại nóng bức, không thấm mồ hôi, chưa thể lột tả hết vẻ đẹp của tấm thổ cẩm truyền thống. Vậy vì sao không nâng tầm chất liệu để thổ cẩm thực sự xứng tầm hơn, bà H’Kim Hoa tự hỏi.

Trăn trở ấy thôi thúc bà bước vào một hành trình bền bỉ: tự mình lặn lội tìm hiểu, nghiên cứu, học lại trọn vẹn quy trình làm sợi thủ công từ thuở xưa, từ tách hạt, bật bông, se sợi đến nấu cháo hồ trơn sợi. Để rồi từ đó, bà táo bạo đưa sợi tơ tằm mềm mại, quyện cùng sợi bông rừng mộc mạc, sợi tre thanh mát được nhịp nhàng dập trên từng khung dệt.

Thế nhưng, con đường thực hiện ước mơ ấy không hề dễ dàng. Sợi tơ tằm mảnh mai, sợi bông thô mềm khi đem lên khung dệt truyền thống rất “khó chiều”. Bà bảo, đã có cả trăm tấm dệt thử bị lỗi, sợi sùi, đứt bục, thợ quen dệt chỉ công nghiệp ban đầu e ngại. Nhưng với sự kiên trì, bà cần mẫn cùng các chị em buôn làng thử nghiệm cho đến khi thành công dệt nên những thước vải mịn màng, quý phái, thắp lên sức sống mới cho thổ cẩm vừa vẹn nguyên giá trị truyền thống, vừa đáp ứng nhu cầu thị hiếu, vươn mình ra thế giới.

Sắc màu từ cỏ cây

Có lẽ, điều khiến bất kỳ ai khi chiêm ngưỡng sản phẩm dệt của Công ty TNHH Bya Hoa cũng phải trầm trồ chính là bảng màu nhuộm hoàn toàn từ thiên nhiên. Không dùng hóa chất công nghiệp, bà miệt mài học hỏi từ sách vở, tự nghiên cứu, khám phá từ thực tế, tự tay vào bếp thử nghiệm từng công thức từ cây cỏ tự nhiên.

Mỗi sắc màu truyền thống của các dân tộc Tây Nguyên dưới bàn tay bà đều mang hơi thở và triết lý dung dị. Đó là sắc đỏ từ vỏ cây lộc vừng; sắc đen huyền bí, trầm sâu của đất mẹ; sắc vàng tươi từ củ nghệ, hay sắc cam ấm áp chiết xuất từ hoa dành dành khô. Độc đáo hơn cả là gam màu xanh rêu lạ mắt được bà kỳ công tạo nên từ sự kết hợp ngẫu hứng giữa nền sợi nhuộm nghệ tươi và bắp sú tím, cùng sắc xanh thanh mát từ hoa đậu biếc. Bà còn kỳ công tìm tòi, thử nghiệm sắc màu từ hoa atiso đỏ, lá cẩm, gỗ vang, bột cà phê nguyên chất, thậm chí cả nhụy hoa nghệ tây (saffron) để tạo nên những sắc độ độc bản, bền màu năm tháng.

Bà H’Kim Hoa Byă giới thiệu về màu sắc, hoa văn trên tấm thổ cẩm.

Đối với bà, mỗi hoa văn dệt trên tấm thổ cẩm là một lời kể chuyện, phản ánh chân thực đời sống và thế giới quan sinh động của đồng bào Êđê, M’nông, J'rai. Đó là hình cây nêu linh thiêng, hình con rùa, con ba ba, con kiến chăm chỉ, hay dáng hình con người giữa thiên nhiên hùng vĩ.

“Dệt bằng máy thì đường nét đều đặn nhưng cái hồn cốt truyền thống sẽ biến mất. Để có 1 kg sợi bông dệt khăn, bà con phải thu hái tới 8 kg bông thô, qua biết bao công đoạn tách hạt, bật bông, se sợi, nấu cháo hồ trơn sợi rồi mới nhuộm và giăng khung. Từng chiếc áo truyền thống cũng phải khâu tay từng đường kim mũi chỉ mới chuẩn khớp hoa văn. Nếu không hiểu và kể được câu chuyện lao động với bao tâm sức ấy cho du khách thì mình đang có lỗi với chính văn hóa của mình”, bà H’Kim Hoa chia sẻ.

Không dừng lại ở việc bảo tồn, tâm niệm lớn nhất của bà H’Kim Hoa là trao “cần câu” sinh kế thực chất cho phụ nữ các buôn làng. Hiện tại, bà đang đồng hành cùng nhóm các chị em nghệ nhân tại buôn Jun (xã Liên Sơn Lắk). Từng kỹ thuật từ se sợi, cuốn sợi đến bí quyết nhuộm màu tự nhiên, bà đều trực tiếp cầm tay chỉ việc, truyền dạy cho chị em.

Lan Anh