Multimedia Đọc Báo in

Thương nhớ nhà dài

08:36, 28/03/2024

Gần 30 năm, sau nhiều chuyến công tác ở vùng nam Tây Nguyên, tôi nhận thấy những ngôi nhà dài truyền thống của người Êđê đang dần biến mất.

Vẫn hiểu rằng cuộc sống chẳng đứng yên bao giờ thì văn hóa cũng theo đó mà biến đổi, không hẳn cái gì cũng bất di bất dịch, nhưng cảm giác mất mát một thứ vật chất gắn với đời sống hàng trăm năm, những phận người nhiều thế hệ nối nhau cộng hưởng và bồi đắp nên cội rễ văn hóa truyền thống cả tộc người thì cứ âm ỉ một nỗi buồn.

Ngôi nhà dài là biểu trưng cho hình thái cư ngụ truyền thống của buôn làng Êđê. Ngay các học giả người Pháp, khi đặt chân lên vùng đất nam Tây Nguyên đã ghi chép điều này. Trong cuốn “Người Êđê – một xã hội mẫu quyền”, tác giả Anne de Hauteclocque Howe đã viết: “Chỗ ở truyền thống của người Êđê là một ngôi nhà dài, sang, trung bình từ tám đến sáu mươi mét nhưng cũng có thể dài hơn nữa, được xây dựng vững chắc trên các cột và được lợp bằng tranh”. Cũng như những dân tộc khác, ngôi nhà dài với người Êđê là nơi ở nhưng đồng thời cũng là nơi tiến hành hầu hết các nghi lễ quan trọng của đời người, gắn bó với gia đình và cộng đồng. Vì đó mà các nhà nghiên cứu dân tộc học cho rằng, ngôi nhà dài của người Êđê ít nhiều mang “tính thiêng”.

Ngoài dấu ấn gắn bó với rừng thì ngôi nhà dài còn mang dấu vết tâm thức, tín ngưỡng vạn vật hữu linh của các tộc người ở Tây Nguyên. Cũng trong tác phẩm đã dẫn, nhà nghiên cứu dân tộc học Anne de Hauteclocque Howe đã nhận xét: Bản thân ngôi nhà đã được coi như một vật có phần linh thiêng, vì nó được làm bằng gỗ, mà gỗ dưới dạng cây cối trong rừng là nơi trú ngụ của các vị thần vạn năng… Chính sự thiêng hóa không gian ở và các vật dụng liên quan mà người Êđê có những cấm kỵ nghiêm ngặt với các thành viên. Có những hành vi được xem là nghiêm trọng, cần có lễ hiến sinh để hóa giải. Chẳng hạn, một nhát chém vào cầu thang dẫn lên ngôi nhà là điều tối kỵ, như thể hạ cây gỗ để làm chiếc quan tài. Nếu hành vi này diễn ra thì cần phải bỏ ngay ngôi nhà kèm theo một lễ hiến sinh cho posang để tẩy rửa sự ô uế.

Một ngôi nhà dài ở buôn Sút M'grư, xã Cư Suê, huyện Cư M'gar. Ảnh: Nguyễn Gia

Ngôi nhà là không gian ở của các gia đình, tùy theo văn hóa mỗi dân tộc mà có sự khác biệt. Nếu tiếp cận văn hóa theo dòng chảy lịch đại sẽ thấy, những ngôi nhà dài của người Êđê chứa đựng một mẫu số văn hóa chung cho tộc người. Nó chứa đựng một minh triết ngầm về đời sống của thị tộc và bộ lạc xưa, nơi cá nhân cần có sợi dây nối kết gia đình và cộng đồng để tồn tại. Cao hơn nữa, đó là niềm vui của sự chia sẻ và được chia sẻ. Như chính nhà nghiên cứu dân tộc học Anne de Hauteclocque Howe đã chỉ ra: “Những dịp tế lễ trong cuộc đời một người thực tế là rất nhiều, rõ ràng nhà càng đông người thì lễ hiến sinh trong nội bộ của nhà đó càng thường xuyên, các tiếp xúc với xóm giềng, với các sui gia và với phần còn lại của gia đình cũng càng thường xuyên hơn, dù cho mức độ giàu nghèo của cả nhà là như thế nào. Vì vậy người Êđê thích cuộc sống trong ngôi nhà dài mà họ cho là moăk, nghĩa là hạnh phúc, mặc các bất tiện của đời sống”.

Dù gì thì bất cứ tộc người nào, nền văn minh nào trên thế giới đều phải trải qua những tiếp biến, thay đổi trong dòng chảy chung của văn minh nhân loại. Mọi sự biến đổi về đời sống kinh tế - xã hội do các nền văn hóa gặp gỡ, giao thoa sẽ dẫn đến những thay đổi mà trong đó dễ nhận ra nhất là sự thay đổi về không gian cư trú. Theo một số tài liệu của các nhà nghiên cứu, ngôi nhà dài truyền thống của người Êđê bắt đầu biến cải từ thập niên 60 của thế kỷ trước. Nguồn gốc kép của sự biến cải, theo các nhà nghiên cứu là do một phần tự phát, trong khuôn khổ ngôi làng truyền thống, phần còn lại là do sự can thiệp của bộ máy hành chính và các nhà truyền giáo thời bấy giờ.

Tuy nhiên, với độ lùi thời gian và những nghiên cứu sâu rộng, các cấp chính quyền, cơ quan chức năng đã nhận ra những gì tốt đẹp cần lưu giữ, bảo tồn của văn hóa truyền thống, trong đó có hình ảnh ngôi nhà dài của người Êđê. Vài năm qua, hình ảnh những lễ hội, nghi thức cúng tế gắn với ngôi nhà dài đã được tái dựng, trở thành cảm hứng cho du khách và niềm vui cho cộng đồng ở một số buôn làng Êđê. Hy vọng, từ sự chăm chút, giữ gìn và lan tỏa, hình ảnh ngôi nhà rông mái cao vút như lưỡi rìu vươn lên trời xanh ở vùng bắc Tây Nguyên, và ngôi nhà dài như một tiếng chiêng ở vùng nam Tây Nguyên theo mô tả trong trường ca Đam San sẽ là hình ảnh lưu lại trong ký ức của du khách một lần đến với cao nguyên bazan hùng vĩ, huyền ảo.

Triều Nguyễn


Ý kiến bạn đọc


(Video) Người sống giữa lòng dân…
Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng, người cộng sản kiên trung, suốt đời cống hiến cho lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, vì hạnh phúc của nhân dân. Dù đồng chí đã đi xa, nhưng hình ảnh về người cán bộ với nhân cách lớn, tấm gương đạo đức cách mạng sáng ngời sẽ còn mãi trong tâm trí của người dân Việt Nam nói chung và đồng bào các dân tộc tỉnh Đắk Lắk nói riêng.